Fransa’da yükseköğrenim diplomaları ve mesleki uzmanlık, iş gücü piyasasında eşit muamele görmeye yetmiyor. İsim, dış görünüş veya etnik köken; çalışanların işe alım süreçlerinden terfilerine, gördükleri muameleden kariyer basamaklarındaki konumlarına kadar belirleyici bir engel oluşturmaya devam ediyor.
Fransız bağımsız medya kuruluşu Mediapart’ta yayımlanan ve gazeteci Camélia Ouazisse imzasını taşıyan araştırma dosyası, özellikle Arap ve Kuzey Afrika kökenli çalışanların karşılaştığı görünmez duvarları ve kimliklerini gizleme baskısını gözler önüne serdi.
Etnik kökene dayalı önyargılar, gençlerin profesyonel iş hayatına adım attığı ilk günlerde kendini hissettiriyor. Paris’teki lüks bir otelde staj yapan 21 yaşındaki bilişim öğrencisi Selim, otel yöneticilerinden birinin sarf ettiği “Bu tür pozisyonlarda Arap görmek zordur, onlar genelde bulaşıkhanede olur” sözleriyle sarsıldığını aktarıyor.
Bu deneyimi hayatında bir kırılma anı olarak niteleyen Selim, hissettiği dışlanmışlığı “Bazıları için sadece kağıt üstünde Fransız olduğumuzu o gün anladım” sözleriyle özetliyor.
Benzer bir eşitsizlik işe alım mülakatlarında ve terfi süreçlerinde de yaşanıyor. Paris’te üst düzey bilişim uzmanı olarak çalışan Eyüp Nuh, yabancı çağrışım yapmayan isimlerin işe kabulde belirgin bir önceliğe sahip olduğuna dikkat çekiyor. Nuh, çalıştığı prestijli şirkette beyaz bir çalışanın 7 ay içinde terfi aldığını, benzer performansı sergileyen Kuzey Afrika kökenli bir başka çalışanın ise aynı hak için 3 yıl bekletildiğini belirtiyor.
Büyük şirketlerdeki ırksal sınıflandırma mekanizmalarını araştıran sosyolog Anne Zou-Thlamy, yaşananların münferit vakalar olmadığını vurguluyor. Kurumsal yapılarda kişilerin etnik kökenlerine göre kategorize edildiğini belirten Zou-Thlamy, bu etiketlemenin bireyin yeteneklerine, sosyal konumuna ve davranışlarına dair peşin hükümler ürettiğini ifade ediyor.
Sosyolog Zou-Thlamy’ye göre, iş dünyasında herkes profesyonel görünmek için çaba harcarken, beyaz olmayan çalışanlar etnik önyargıları kırmak adına iki kat daha fazla efor sarf etmek zorunda kalıyor.
Fransa Haklar Savunuculuğu Kurumu ile Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) ortak yayımladığı raporlar da bu durumu verilerle destekliyor. Araştırmaya göre:
- Arap, Kuzey Afrika kökenli veya siyahi olarak algılanan kişilerin iş ararken ayrımcılığa uğrama riski, beyaz adaylara kıyasla 2,8 kat daha yüksek.
- Bu oranın 2016 yılında 2,2 kat seviyesinde olduğu, aradan geçen sürede ayrımcılığın gerilemek yerine arttığı kaydedildi.
Ayrımcılık yalnızca terfi engelleriyle sınırlı kalmayıp çalışanlara basmakalıp roller biçilmesine de uzanıyor. 28 yaşındaki televizyon muhabiri Nasır, ilk iş sözleşmesinde genel yayın yönetmeninin “Arap yüz hatlarına sahipsin, bunu avantaja çevir” dediğini ve ardından sürekli olarak “hassas banliyö” haberlerine yönlendirildiğini aktarıyor.
Cezayir’de varlıklı bir çevrede büyüyen Enise ise Fransa’daki kurumsal hayatta Arapların yalnızca yoksul banliyö sakinleri olarak kodlandığını belirtiyor. Doğal saç yapısı nedeniyle yöneticisinin alaycı uyarılarına maruz kalan Enise, öğle aralarında çalışma arkadaşlarını eğlendirmesi için kendisinden Arapça konuşmasının istendiğini dile getiriyor.
Karşılaştıkları baskılar karşısında kimi çalışanlar konuşma tarzını, giyimini ve hatta ismini değiştirerek kökenlerini gizleme yoluna gidiyor. Birçok profesyonel ise kurum içi yıpranmaya dayanamayarak serbest (freelance) çalışmaya yöneliyor ya da işten ayrılıyor.
Buna karşın ayrımcılığa maruz kalanların çok azı yasal yollara başvuruyor. Resmi verilere göre, kariyerinde etnik ayrımcılığa uğradığını belirten kişilerin yalnızca yüzde 12’si resmi mercilere şikayette bulunuyor. Hukuki mücadeleye girmemenin en önemli nedenleri arasında işverenin misilleme yapmasından korkulması, delil yetersizliği ve bürokratik mekanizmaların sonuç getirmeyeceğine olan inanç yer alıyor.
