Dünya genelinde etkisini artıran sıcak hava dalgaları yalnızca daha şiddetli ve sık yaşanmakla kalmıyor; yılın çok daha erken dönemlerinde başlayıp sonbaharın geç haftalarına kadar etkisini sürdürüyor. *Nature Climate Change* dergisinde yayımlanan kapsamlı bir küresel araştırma, aşırı sıcak mevsiminin kırk yıl öncesine kıyasla yaklaşık beş hafta uzadığını ortaya koydu.
1979 ile 2023 yılları arasındaki küresel kara sıcaklığı verilerini inceleyen bilim insanları, ilk sıcak dalgasının her on yılda ortalama 3,29 gün daha erken başladığını, son sıcak dalgasının ise her on yılda 5,41 gün daha geç bittiğini tespit etti. Bu veriler doğrultusunda sıcak hava sezonunun küresel ölçekte her on yılda ortalama 8,71 gün genişlediği ve 44 yıllık inceleme periyodunun tamamında toplam 39 gün uzadığı belirlendi.
Erken gelen sıcak dalgaları hazırlıksız yakalıyor
Çin Bilimler Akademisi Güney Çin Botanik Bahçesi araştırmacısı ve çalışmanın başyazarı Wenfang Xu, tehlikenin boyutunu kavramak için sıcaklıkların zamanlamasına odaklanmak gerektiğini vurguluyor. Xu, aşırı sıcakların mevsimin başında aniden bastırmasının; insanların, doğal ekosistemlerin ve şehir altyapılarının uyum sağlama fırsatı bulamadan savunmasız yakalanmasına yol açtığını belirtiyor.
ERA5 küresel veri tabanının yanı sıra iki bağımsız veri setiyle teyit edilen araştırmanın temel bulguları şu şekilde sıralandı:
- Küresel yayılım: İncelenen karasal alanların yüzde 72’sinde sıcak dalgalarının daha erken başladığı, yüzde 79,6’sında ise sezonun daha geç kapandığı kaydedildi. Karaların yüzde 92,1’lik bölümünde sıcak hava sezonunun uzama eğilimine girdiği görüldü.
- Kurak bölgelerde çifte darbe: Orta Doğu ve Kuzey Afrika gibi kurak ve yarı kurak bölgeler bu değişimden en ağır darbeyi aldı. Kurak alanlarda sıcak dalgalarının başlangıcı her on yılda 6,02 gün öne çekilirken, bu oran nemli bölgelerdeki 2,47 günlük artışın iki katını aştı.
- Akdeniz havzası risk altında: Akdeniz, Kuzey Afrika, Doğu Asya ve Avrupa’nın bazı kesimlerinde aşırı sıcağa maruz kalma penceresinin yazın hem başına hem de sonuna doğru belirgin biçimde genişlediği saptandı.
Zirveye hızla ulaşıyor, tarımsal üretimi tehdit ediyor
Çalışma, sıcak hava dalgalarının karakterindeki tehlikeli bir değişimi daha gün yüzüne çıkardı. 2001 yılından itibaren ilk sıcak dalgalarının en yüksek sıcaklık eşiğine (pik noktasına) ulaşma hızında ciddi bir artış yaşandığı belirlendi. Sıcaklıkların aniden tırmanması, halk sağlığı kurumlarına ve elektrik şebekelerine hazırlık için tanınan tepki süresini minimuma indiriyor.
Bu durum tarımsal rekolte üzerinde de doğrudan yıkıcı etki oluşturuyor. Araştırmaya göre; tarım arazilerinin çiçeklenme ve dane dolumu gibi en hassas biyolojik üreme evrelerinde aşırı sıcağa maruz kalma oranı, 1979-2000 dönemine kıyasla 2001-2023 yılları arasında yüzde 1,6 ile yüzde 13,3 bandında arttı.
Erken uyarı sistemlerinde zihniyet değişimi şart
Uzmanlar, meteorolojik erken uyarı sistemlerinin çalışma prensiplerini kökten değiştirmesi gerektiği uyarısında bulunuyor. Geleneksel olarak yaz aylarının başlangıcına göre planlanan koruyucu tedbirler, sıcakların ilkbahara sarkması nedeniyle geç kalma riski taşıyor.
Mevsimin sonbahara doğru uzaması; soğutma sistemlerine olan elektrik talebini artırarak enerji iletim hatlarında ve su kaynaklarında aşırı yüklenmeye yol açarken, doğal yaşam alanlarını da uzun süreli kuraklık ve ısı stresine maruz bırakıyor. Bilim heyeti, küresel iklim planlamalarının artık yalnızca yaz aylarına değil, genişleyen bu yeni sıcaklık takvimine göre güncellenmesi gerektiğinin altını çiziyor.
