Savunma sanayii, elektrikli araçlar, rüzgar türbinleri ve ileri teknolojilerin temel yapı taşı olan kritik ve nadir toprak elementlerini güvenceye alma yarışında küresel rekabet kızışıyor. İngiliz Financial Times gazetesinin yayımladığı analize göre, Çin’e olan bağımlılığı kırmaya çalışan Batı bloğunda Avrupa Birliği; ABD ve Çin’in belirlediği hızlı yatırım ve tedarik temposunun oldukça gerisinde kalmış durumda.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre Çin, 2024 itibarıyla mıknatıs üretiminde kullanılan nadir toprak elementlerinin küresel madenciliğinin yüzde 60’ını, ayrıştırma ve rafinaj işlemlerinin ise yüzde 91’ini elinde tutuyor. Bu tekelci yapı, Pekin kaynaklı olası bir arz kısıtlamasında Batı sanayisini doğrudan felce uğratma riski taşıyor.
ABD ve AB yaklaşımları arasındaki farklar
Washington yönetimi doğrudan devlet sermayesi ve şirket ortaklıklarıyla agresif bir strateji izlerken, Brüksel mevzuat ve hedef belirleme aşamasından pratik üretime geçmekte zorlanıyor.
İki taraf arasındaki stratejik ayrışma şu noktalarda belirginleşiyor:
-
Finansman Uçurumu: ABD, 2022’den bu yana kritik minerallere 40 milyar dolar ayırıp yerli şirketlerden hisse alırken ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti ile Kenya’daki maden projelerini desteklerken; AB ve üye ülkelerin bu yıl ayırdığı kaynak yaklaşık 6 milyar avro (6,5 milyar dolar) seviyesinde kaldı.
-
Bürokrasi ve Ruhsat Engeli: Avrupa Sayıştayı raporlarına göre, AB’nin belirlediği 75 stratejik proje resmi statü almasına rağmen uzun ruhsat süreçleri ve otomatik finansman garantilerinin olmaması nedeniyle ticari üretime geçemiyor.
-
Rafinaj ve İşleme Eksikliği: Avrupa’nın temel sorunu yalnızca ham maddeye erişim değil, çıkarılan madeni katma değerli sanayi ürününe dönüştürecek işleme tesislerinin yetersizliği olarak öne çıkıyor.
2030 hedefleri ve yeni bağımlılık riskleri
AB, 2024’te yürürlüğe giren Kritik Ham Maddeler Yasası ile 2030 yılına kadar stratejik ihtiyaçlarının yüzde 10’unu yerli madencilikle, yüzde 40’ını yerel işleme tesisleriyle ve yüzde 25’ini geri dönüşüm yoluyla karşılamayı hedefliyor. Ayrıca tek bir üçüncü ülkeye olan bağımlılığın yüzde 65’i aşmaması şartı bulunuyor.
Çin bağımlılığından ABD kontrolüne mi?
Avrupalı yetkililer, Çin tekelinden kurtulmaya çalışırken Amerikan şirketlerinin Avrupa’daki kritik maden firmalarından pay almasıyla yeni bir bağımlılık döngüsüne girilmesinden endişe ediyor. Bu nedenle Brüksel; Kanada, Japonya ve diğer müttefiklerle ortaklıkları çeşitlendirmeyi ve elektronik atıklardan metal geri kazanımını hızlandırmayı amaçlayan yeni bir strateji paketini sonbaharda açıklamaya hazırlanıyor.
