ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı askeri harekatın üzerinden 6 ay geçti. ABD Başkanı Donald Trump’ın haftalar içinde Tahran yönetimini çökerteceği ve nükleer ile balistik füze programlarını tamamen yok edeceği yönündeki öngörüleri gerçekleşmedi; kısa süreli olması planlanan operasyon küresel etkileri olan bir yıpratma savaşına dönüştü.
Washington ve Tel Aviv yönetimleri üst düzey İranlı liderleri hedef alsa da rejimin devrilmesi ya da askeri gücün tamamen tasfiyesi hedefine ulaşılamadı. Sürecin en kritik küresel sonucu ise Hürmüz Boğazı’nın kapatılması ve küresel enerji fiyatlarındaki sert artış oldu.
İran cephesinde insan ve ekonomi kaybı
Savaş boyunca en ağır can kaybını yoğun hava saldırılarına maruz kalan İran yaşadı. Askeri tesislerin yanı sıra altyapı ve sivil yerleşim yerlerinin hedef alındığı operasyonlarda ağır tahribat oluştu.
Can kaybı ve yaralılar: İran Şehitler Vakfı verilerine göre saldırılarda 3 bin 468 kişi hayatını kaybetti, 26 binden fazla kişi yaralandı. Hayatını kaybedenler arasında eski Dini Lider Ali Hamaney ve eski Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Ali Laricani de yer aldı.
Maddi hasar: İranlı yetkililer doğrudan ve dolaylı zararın yaklaşık 270 milyar dolara ulaştığını bildirdi. ABD 13 binden fazla hedefi vurduğunu ve donanmayı imha ettiğini açıklasa da Tahran’ın mühimmatını yer altı tesislerine taşıdığı ve hızlı saldırı botlarıyla kontrolü sürdürdüğü belirtiliyor.
Ekonomik çöküş: Ülkede tüketici fiyatları yüzde 80’in üzerinde artarken, IMF İran ekonomisinin bu yıl yüzde 5,4 küçüleceğini öngörüyor. Günlük petrol ihracatı ise ambargolar nedeniyle 2,2 milyon varilden 280 bin varile kadar geriledi.
ABD ordusunda yıpranma ve artan savaş maliyeti
ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) verilerine göre çatışmalarda 18 Amerikan askeri hayatını kaybetti, 756 asker yaralandı. Askeri kayıpların yanı sıra operasyonel zorluklar da dikkat çekiyor.
Yaklaşık 45 adet MQ-9 Reaper insansız hava aracının hedef alındığı çatışmalarda, bölgedeki Amerikan üslerinde 4 ila 9 milyar dolarlık hasar meydana geldi. Bahreyn’deki 5. Filo karargahı hedef alınınca operasyon merkezi geçici olarak Florida’ya taşındı.
Washington’da bütçe ve kamuoyu baskısı
ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth savaş maliyetini temmuz ayı itibarıyla 37,5 milyar dolar olarak açıklarken, Beyaz Saray Kongre’den 67 milyar dolarlık ek acil bütçe talep etti. Fox News anketlerine göre askeri müdahaleye halk desteği yüzde 50’den yüzde 43’e geriledi. Artan benzin fiyatları ve yükselen savunma harcamaları yaklaşan ara seçimler öncesinde iç siyasette baskı oluşturuyor.
Hürmüz Boğazı ve küresel lojistik krizi
Geçici ateşkes ve müzakere denemelerinin ardından boğazdaki geçiş güvenliği tamamen bozuldu. İran Devrim Muhafızları koordinasyonsuz geçiş yapan gemileri hedef alacağını duyururken seyrüsefer trafiğinde tarihi düşüşler kaydedildi.
Gemi trafiği: Günlük ortalama 130 olan gemi geçişi, ağustos ayı itibarıyla 15’e kadar indi.
Akaryakıt ve navlun artışı: Ham petrolün varil fiyatı 80 doları aşarken, ABD’de benzinin galon fiyatı yaklaşık 4 dolara yükseldi.
Taşıma maliyetleri: Süper tankerlerin Körfez’den Çin’e günlük intikal maliyeti iki katına çıkarak 500 bin doları aştı; sigorta primleri ve rota riskleri nedeniyle taşımacılık sektörü kriz yaşıyor.
