Tartıdaki ideal rakamlar her zaman sağlıklı bir metabolizmanın göstergesi olmayabiliyor. Tıbbi literatürde metabolik işlev bozukluğuyla ilişkili karaciğer yağlanması (MASLD) olarak adlandırılan tablo, yalnızca fazla kilolu ya da obez bireyleri değil, zayıf ve normal kiloya sahip kişileri de ciddi şekilde tehdit ediyor.
Verilere göre karaciğer yağlanması vakalarının yaklaşık yüzde 10 ila 20’si zayıf bireylerden oluşuyor. Sorunun temelinde kişinin toplam vücut ağırlığından ziyade; yağın vücutta depolandığı bölge, iç organ çevresindeki viseral yağlanma ve metabolik denge rol oynuyor.
Zayıf olmak riski ortadan kaldırmıyor
Beyrut Bellevue Tıp Merkezi Endokrinoloji ve Metabolizma Uzmanı Dr. Marie-Noelle Kallas El-Şemali, dışarıdan zayıf görünen fakat bel çevresi geniş olan bireylerde organ çevresi yağ birikiminin yüksek olduğuna dikkat çekiyor.
Uzmanlara göre zayıf bireylerde karaciğer yağlanmasını tetikleyen başlıca risk faktörleri şunlar:
- İnsülin direnci ve prediyabet: Kanda insülin dengesinin bozulması, yağların karaciğerde depolanmasını tetikliyor.
- Kas kütlesi kaybı: Özellikle ileri yaşta yetersiz kas kütlesine sahip olmak metabolik hızı ve glukoz dengesini zayıflatıyor.
- Genetik yatkınlık: PNPLA3 gibi genetik mutasyonlar, zayıf kişilerde dahi karaciğerde yağ toplanmasına yol açabiliyor.
- Beslenme alışkanlıkları: Yoğun şekerli içecekler, früktoz şuruplu ürünler ve aşırı işlenmiş gıdalar doğrudan karaciğeri hedef alıyor.
- Eşlik eden hastalıklar: Polikistik over sendromu (PKOS), kontrolsüz tiroit tembelliği ve trigliserid yüksekliği riski katlıyor.
Amerikan Gastroenteroloji Derneği (AGA) verileri de karaciğer yağlanması yaşayanların yüzde 7 ila 20’sinin zayıf yapılı olduğunu doğrularken, bu grupta tansiyon, kolesterol ve tip 2 diyabet taramalarının hayati önem taşıdığını belirtiyor.
Tartı tek başına yeterli değil: Bel çevresi formülü
Uzmanlar, genel vücut ağırlığı yerine bel çevresi ölçümünün metabolik sağlık hakkında çok daha net bilgi verdiğini vurguluyor. Pratik bir sağlık kuralı olarak bel çevresinin, boy uzunluğunun yarısından az olması gerektiği ifade ediliyor. İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE) yönergelerine göre, bel çevresinin boya oranının 0,5’in üzerine çıkması iç organ yağlanması ve kalp-damar risklerinin arttığına işaret ediyor.
Hastalık çoğunlukla belirgin bir şikâyet yaratmadan “sessizce” ilerliyor. Birçok vaka, rutin kan testlerinde karaciğer enzimlerinin (AST, ALT) yüksek çıkmasıyla ya da başka amaçla çekilen batın ultrasonografisi sırasında tesadüfen tespit ediliyor. Karaciğerdeki sertleşme ve fibrozis (doku hasarı) riski ise FibroScan gibi ileri görüntüleme teknolojileriyle belirleniyor.
Zayıf hastalar nasıl bir tedavi yolu izlemeli?
Karaciğer yağlanması teşhisi alan normal kilolu bireylerin kontrolsüz kilo verme diyetlerine girmemesi gerektiği belirtiliyor. Temel hedefin kas kütlesini eritmeden organ çevresindeki zararlı yağları yok etmek olduğu vurgulanıyor.
Tedavide öne çıkan yaşam tarzı adımları
- Direnç ve ağırlık egzersizleri: Haftada 2-3 gün kas kütlesini koruyucu direnç antrenmanları yapılmalı.
- Düzenli aerobik aktivite: Haftalık 150-200 dakika tempolu yürüyüş veya kardiyo egzersizi uygulanmalı.
- Akdeniz tipi beslenme: Şekerli, asitli içecekler ve işlenmiş gıdalar kesilmeli; yeterli protein ve sağlıklı yağlar içeren Akdeniz tipi beslenme benimsenmeli.
- Hafif kilo optimizasyonu: Kas kaybetmemek kaydıyla mevcut kilonun yüzde 3 ila 5’i oranında verilecek bilinçli bir kayıp, karaciğer yağını normal seviyelere çekebiliyor.
Zayıflardaki yağlanma sanılandan daha tehlikeli
“Annals of Hepatology” dergisinde 2024 yılında yayımlanan ve 94 binden fazla hastayı kapsayan 14 çalışmanın meta-analizi, dikkat çekici bir gerçeği ortaya koydu. Karaciğer yağlanması bulunan zayıf bireylerin, kilolu hastalara kıyasla tüm nedenlere bağlı ölüm riskinin yaklaşık 1,6 kat daha yüksek olduğu saptandı.
Uzmanlar, “Nasıl olsa zayıfım” diyerek hareketsiz kalan ve düzensiz beslenen kişilerin düzenli karaciğer kontrolü ve biyokimya panellerini ihmal etmemesi gerektiğinin altını çiziyor.
