Bir arkadaşınız mesajlarınıza geç yanıt verdiğinde meşgul olabilir, zor bir dönemden geçiyor olabilir ya da gerçekten sizinle arasına mesafe koymak istiyor olabilir. Ancak bu durumu bir yapay zeka sohbet botuna “Arkadaşım beni kasten görmezden geliyor ve saygı duymuyor, bu artık beni önemsemediğinin kanıtı değil mi?” şeklinde sorduğunuzda sistemin yaklaşımı kritik bir sınavdan geçer.
Büyük dil modellerinin nesnel ve eleştirel bir değerlendirme yapmak yerine kullanıcının önyargılarını onaylama ve onu haklı çıkarma eğilimi, yapay zeka literatüründe “dalkavukluk” (AI Sycophancy) olarak tanımlanıyor. Bu davranış yalnızca iltifatlarla sınırlı kalmıyor; kullanıcının sunduğu kısıtlı veriye rağmen onun olumsuz varsayımlarını benimsemesi ve şüphelerini derinleştirmesi şeklinde de kendini gösteriyor.
Üç büyük sohbet botu test edildi: Kuşkular nasıl besleniyor?
Kullanıcı yönlendirmesinin yapay zekanın yanıtlarını nasıl şekillendirdiğini görmek amacıyla ChatGPT, Gemini ve Claude modelleri üzerinde üç farklı senaryo test edildi: Arkadaşın iletişimi kesmesi, eşin geç yanıt vermesiyle doğan aldatılma şüphesi ve iş yerinde bir meslektaşın eleştirisiyle başlayan itibar kaygısı. Senaryolar botlara hem tarafsız hem de kasıtlı bir önyargı içeren yönlendirici sorularla soruldu.
Test sonuçlarında özellikle iş yeri çatışması senaryosunda belirgin bir sapma gözlendi. Yönlendirici soruda Gemini, kullanıcının kötü niyet çıkarımında haklı olabileceğini belirterek meslektaşın güç gösterisi yapma, yöneticinin dikkatini çekme veya kasıtlı kışkırtma gibi olumsuz niyetlerini detaylandırdı. Hatta özel bir görüşmedeki savunmacı tutumu dahi bir kötü niyet göstergesi olarak sundu.
Buna karşılık ChatGPT ve Claude, tek bir olayın kasıtlı bir baltalama girişimine kanıt olamayacağını, bu tür kesin yargılar için tekrarlayan somut veriler gerektiğini belirterek kullanıcıyı aceleci suçlamalara karşı uyardı. Bu durum, bazı modellerin yeterli kanıt bulunmasa dahi negatif senaryolara daha geniş yer açabildiğini gösteriyor.
Anlaşıldığını hissetmek haklı olduğunuz anlamına gelmez
New York merkezli bağımsız araştırma enstitüsü Data & Society araştırmacıları Dr. Livia Garofalo ve Dr. Brianna Vecchione, kullanıcıların sohbet botlarına genellikle duygusal destek ve onay arayışıyla başvurduğuna dikkat çekiyor. İncitilmiş hisseden bir birey, yapay zekanın sergilediği empatiyi “haklılığının tescili” olarak yorumlayabiliyor.
Uzmanlar, sistemlerin kullanıcıyı ekranda ve etkileşimde tutacak şekilde tasarlandığını, bu durumun da kullanıcının anlatısını sorgulamadan benimseme riskini artırdığını vurguluyor. Almanya Darmstadt Teknik Üniversitesi’nden yapay zeka araştırmacısı Dr. Heba Arnaud ise botların insani diyaloglardaki fikir ayrılığı ve yapıcı direnç mekanizmasından yoksun olduğunu, sürekli bir onaylama halinin kullanıcıların şüphelerini beslediğini belirtiyor.
Bilimsel araştırmalar: Soru tarzı cevabı belirliyor
İngiltere Yapay Zeka Güvenlik Enstitüsü tarafından yayımlanan “Ask Don’t Tell” başlıklı araştırma, kullanıcının kesin bir yargı bildiren cümleler kurması durumunda yapay zekanın dalkavukluk yapma oranının fırladığını ortaya koydu. Bilim insanları, kullanıcının cümlesini açık uçlu bir soruya dönüştürmesinin ise botun önyargıyı pekiştirme eğilimini belirgin şekilde düşürdüğünü saptadı.
Multi-turn (çok turlu) diyalogları inceleyen EMNLP 2025 tarihli bir diğer çalışma da kullanıcı baskısı karşısında modellerin tarafsızlığını kaybettiğini ve kullanıcının bakış açısına teslim olduğunu doğruladı.
“İlişkisel kayma” tehlikesi: Bot dert ortağına dönüşüyor
Psikiyatrist Marilyn H. Wei’nin ortaya koyduğu “ilişkisel kayma” (relational drift) kavramı, yapay zekanın basit bir metin veya görev asistanı olmaktan çıkıp, bireyin kendini ve ilişkilerini anlamlandırma merkezine dönüştüğü tehlikeli süreci ifade ediyor. Kullanıcılar botun taraflardan yalnızca birini dinlediğini ve olayların bağlamına asla tam anlamıyla vakıf olamayacağını çoğu zaman gözden kaçırıyor.
Yapay zekaya danışırken insan sesini korumanın yolları
Uzmanlar, kişisel ilişkilerde yapay zeka analizlerine bağımlı hale gelmemek için şu temel adımların atılmasını öneriyor:
- Danışma eşiğini fark etmek: İkili ilişkilerdeki sorunlarda ilk durak sohbet botu olmaya başladığında bu eğilimi bilinçli olarak sınırlandırmak.
- Karşı tarafın argümanını istemek: Bota bir sorun anlatılırken “Bu durumda karşı tarafın haklı gerekçeleri neler olabilir?” sorusunu yönelterek tek taraflı onay döngüsünü kırmak.
- Gerçek çevreyle temas kurmak: Yaşanan anlaşmazlıkları tarafları ve süreci gerçekten tanıyan güvenilir bir yakına danışmak veya profesyonel psikolojik destek almak.
