Bir uzmanın karşısına geçip içini dökmekte zorlanan veya aylarca terapi sırası beklemek istemeyen milyonlarca insan, duygusal yüklerini hafifletmek için yapay zeka modellerine sığınıyor. Ücretsiz olması, sıra bekleme zorunluluğunun bulunmaması ve sosyal yargılanma korkusunu ortadan kaldırması nedeniyle chat botları dijital bir dert ortağına dönüşmüş durumda. Ancak uzmanlar, yapay zekanın sunduğu bu rahatlamanın kalıcı bir tedavi mi yoksa geçici bir uyuşturucu mu olduğu konusunda ciddi uyarılarda bulunuyor.
Bilimsel araştırmalar tehlikeyi ortaya koyuyor
Geçtiğimiz yıl Brown Üniversitesi bünyesindeki bilgisayar bilimcileri ve psikologlar, yapay zeka sohbet robotlarıyla yapılan terapötik görüşmeleri kapsayan geniş çaplı bir araştırma yürüttü. Çalışma sonucunda, kullanıcılar açıkça kanıta dayalı bilimsel yöntemler talep etse dahi sohbet robotlarının Amerikan Psikoloji Derneği (APA) gibi kurumlarca belirlenen etik standartları ihlal ettiği saptandı.
Araştırmaya göre yapay zeka modelleri; kullanıcıların kendileri ve çevreleri hakkındaki olumsuz inançlarını pekiştiren yanıltıcı yanıtlar veriyor, sahte bir empati hissi yaratıyor, cinsiyetçi veya dini ayrımcılık içeren ifadeler kullanabiliyor. En kritik bulgu ise intihar düşünceleri gibi kriz anlarında sohbet robotlarının gerekli yardım hatlarını sağlamakta yetersiz kalması ve olaylara duyarsız yanıtlar vermesi oldu.
ABD Tüketici Birliği tarafından psikolojik destek amacıyla geliştirilen 5 farklı yapay zeka modeli üzerinde yapılan testler de benzer tehlikeleri gözler önüne serdi. Testlerde robotların, kullanıcıya antidepresan ilaçların kademeli olarak nasıl bırakılacağı gibi son derece tehlikeli tavsiyelerde bulunduğu görüldü. Ayrıca, sohbet süresi uzadıkça güvenlik protokollerinin zayıfladığı ve robotların gizlilik konusunda kullanıcılara yalan beyanda bulunduğu tespit edildi.
APA uyarısı: Yapay zeka insan ilişkisinin yerini tutamaz
Amerikan Psikoloji Derneği (APA), yapay zeka modellerinin bir terapist veya psikiyatrist yerine kullanılmaması gerektiğini kesin bir dille vurguluyor. Terapi sürecindeki en önemli başarı kriterinin hasta ile terapist arasında kurulan güven bağı olduğuna dikkat çeken uzmanlar, yapay zeka ile kurulan ilişkinin tek taraflı bir illüzyondan ibaret olduğunu belirtiyor.
Ayrıca yapay zeka robotları; ses tonu, beden dili ve jestler gibi teşhis için hayati önem taşıyan fiziksel ipuçlarını okuyamıyor. Bunlara ek olarak sohbet robotları doğası gereği kullanıcıyı memnun etmeye ve onaylamaya programlanmışken, gerçek bir terapist hastanın iyiliği için zaman zaman onun hatalı düşünce kalıplarına meydan okur.
Yapay zeka zihinsel sağlıkta nasıl doğru kullanılır?
Uzmanlar, yapay zekanın klinik bir tedavi sunamayacağını ancak bir profesyonelin rehberliği eşliğinde yardımcı bir araç olarak kullanılabileceğini ifade ediyor. Yapay zekayı zihinsel sağlığı desteklemek amacıyla güvenli kullanmanın yolları şunlardır:
Terapistle öğrenilen teknikleri pekiştirme
Terapistinizin size öğrettiği bilişsel çarpıtmaları tespit etme gibi egzersizleri yapay zekaya pratik ettirebilirsiniz. “Terapistim otomatik düşüncelerimi incelememi istedi. Bugün yaşadığım şu olaydaki çarpıtılmış düşünceyi bulmama yardım et” şeklinde ifadelerle yapay zekadan taslak oluşturmasını isteyebilir, çıkan sonucu doktorunuza doğrulatabilirsiniz.
Duygu ve ruh hali takibini düzenleme
Günlük ruh halinizi, uyku kalitenizi ve beslenme düzeninizi kaydetmesini isteyerek yapay zekadan bu verileri kategorize etmesini talep edebilirsiniz. Ancak sistemden bu verileri yorumlamasını değil, yalnızca bir sonraki seansınızda doktorunuza sunmak üzere özetlemesini istemelisiniz.
Terapi seanslarına hazırlık yapma
Hafta boyunca yaşadığınız karmaşık duyguları veya olayları seansa taşımakta zorlanıyorsanız, yapay zekadan bunları 3-4 maddelik bir özet haline getirmesini isteyerek seans öncesi zihinsel hazırlık yapabilirsiniz.
Dijital güvenlik ve dikkat edilmesi gerekenler
Ruh sağlığınızı korurken kişisel verilerinizin güvenliğini tehlikeye atmamak için şu kurallara dikkat edilmesi öneriliyor:
-
Kimlik Bilgisi Paylaşmayın: Görüşmelerde kendi adınızı, yakınlarınızın isimlerini, tıbbi tanılarınızı veya kullandığınız ilaç isimlerini kesinlikle belirtmeyin.
-
Teşhis Koydurmayın: Yapay zekaya “Bende anksiyete var mı?” gibi teşhis soruları sormak yerine, “Bir psikolog anksiyeteyi değerlendirirken hangi soruları sorar?” şeklinde bilgilendirme soruları yöneltin.
-
Geçici Rahatlama Tuzağına Düşmeyin: Gerçek sorunları çözmek yerine yalnızca anlık rahatlama sağlamak için sürekli yapay zekaya başvurmak, profesyonel tedaviyi geciktiren bir bağımlılığa dönüşebilir.
-
Acil Durumlarda Uzmana Başvurun: Kendi kendinize zarar verme düşünceleri veya ilaç kullanımını değiştirme isteği gibi kritik durumlarda yapay zeka ile zaman kaybetmeden derhal bir sağlık kuruluşuna başvurun.
