Hayvanlar aleminde sesli iletişim bugüne kadar ağırlıklı olarak memeliler ve kuşlarla ilişkilendirilirken, sürüngenler genellikle “sessiz canlılar” olarak tanımlanıyordu. Ancak son yıllarda biyoakustik alanında yapılan kapsamlı araştırmalar, sürüngenlerin sanılanın aksine vıraklama, tıslama, ötüş ve hatta kükremeye varan zengin bir ses repertuvarına sahip olduğunu ortaya koydu. Bilim insanları, bu seslerin bireysel kimlik, vücut boyutu, cinsiyet, tehlike uyarısı ve sosyal hiyerarşi gibi hayati bilgileri taşıdığını belirledi.
İsveç’teki Lund Üniversitesi Bilişsel Zooloji Araştırma Grubu’ndan biyolog Stephan Reber, bilim dünyasının bu alanı uzun süre ihmal etmesinin nedenini insan merkezli bakış açısına bağlıyor. Reber, insanların belirgin sesler çıkaran türleri inceleme eğiliminde olduğunu, ayrıca soğukkanlı olan sürüngenlerin daha az hareket etmesi sebebiyle seslerinin kaydedilmesinin teknik olarak zorlaştığını belirtiyor. Brezilya Ulusal Amazon Araştırmaları Enstitüsü’nden evrimsel biyolog Gabriel Jorgewich-Cohen ise “doğa merdiveni” yanılgısının yıkıldığını ve günümüzde yaşayan dört ana sürüngen grubunda da (timsahlar, kaplumbağalar, pullular ve tuatara) sesli iletişimin varlığının kanıtlandığını ifade ediyor.
İletişim henüz yumurtadayken başlıyor
Araştırmalara göre sesli iletişimin en gelişmiş olduğu sürüngenlerin başında timsahlar ve kaplumbağalar geliyor. Kuşlar gibi orta kulaklarında tek bir kemikçik (kolumella) bulunan timsahlar, memelilere benzer şekilde ses tellerini titreterek ses üretiyor.
Yavru timsahların henüz yumurtadan çıkmadan önce ses çıkarmaya başladığı uzun süredir biliniyordu. Yeni bulgular, benzer bir durumun kaplumbağalarda da geçerli olduğunu gösteriyor. Amazon nehri dev kaplumbağası (Podocnemis expansa) gibi türlerin embriyoları, yumurtadan çıkmadan bir haftadan fazla süre önce klik sesleri ve ötüşlerle iletişim kuruyor. Uzmanlar, bu seslerin kuluçka sürecini senkronize ettiğini ve yüzlerce yavrunun aynı anda yumurtayı kırarak yırtıcılara karşı topluca hayatta kalmasını sağladığını değerlendiriyor.
Gekolardan bukalemunlara: Sesle tehlike uyarısı
Kertenkele ve yılanları kapsayan pullular grubunda da sesli iletişimin yaygınlığı dikkat çekiyor. Yapılan incelemeler, kertenkele familyalarının yaklaşık yüzde 30’unun ses çıkardığını gösteriyor. Yedi geko familyasının tamamında çiftleşme, alan savunması ve tehlike bildiren çağrılar tespit edildi.
Şili kertenkelesinden frekans ayarı
Şili ağaç kertenkelesi (Liolaemus chiliensis), yırtıcı tehlikesinin boyutuna göre ses frekansını değiştirerek ultrasonik sınırlara yaklaşan karmaşık yardım çağrıları yapıyor. Bu çağrılar, çevredeki diğer kertenkelelerin tehlikeyi fark edip hareketsiz kalarak kamufle olmasını sağlıyor.
Ses kirliliğine karşı adaptasyon
Tokay gekoları üzerinde yapılan laboratuvar deneyleri, bu canlıların ortamdaki gürültüye göre ses tonlarını ve frekans sürelerini ayarlayabildiğini gösterdi. Yılanlar ise genellikle tıslama gibi savunma sesleri çıkarsa da, tür içi sosyal iletişimin varlığına dair araştırmalar henüz kesin bir sonuca ulaşmış değil.
Ses tonu boyutu ve kimliği ele veriyor
Sürüngenlerin çıkardığı sesler yalnızca uyarı taşımıyor; aynı zamanda bireyin fiziksel gücünü, boyutunu ve genel sağlık durumunu da yansıtıyor.
- Amerikan timsahları: Erkek timsahların çıkardığı pes böğürtüler, ses yolunun rezonansına bağlı olarak canlının boyutu hakkında doğrudan bilgi veriyor. Vücut büyüdükçe frekans düşüyor.
- Akdeniz kaplumbağaları: Hermann kaplumbağalarında dişiler, daha yüksek frekanslı ve hızlı ritimli ses çıkaran erkekleri tercih ediyor. Bu durumun kandaki hematokrit seviyesi ve erkeğin fiziksel dayanıklılığıyla doğrudan bağlantılı olduğu biliniyor.
- Hint gavyali: Hindistan’daki Chambal Nehri’nde yaşayan nesli tehlike altındaki erkek gavyaller, burun uçlarındaki özel yapı sayesinde suya patlama sesine benzer titreşimler yayıyor. Araştırmacılar, her bireyin farklı bir “patlama imzası” olduğunu ve bu sesin iyi bir ebeveynlik göstergesi olarak dişileri cezbettiğini belirtiyor.
