İbn-i Sina, kaleme aldığı “El-Kanun fi’t-Tıbb” ve “Kitabü’ş-Şifa” eserlerinde insan zihninin dönemine göre en cüretkar haritalarından birini çizmişti. Mikroskop ve gelişmiş cerrahi neşterlerin bulunmadığı o çağda beyni üç odacıklı bir saray gibi tasavvur eden İbn-i Sina; ön odaya duyuları, orta odaya düşünce ve “vehim” gücünü, arka odaya ise hafızayı yerleştirmişti. Kurdun varlığını hisseden koyunun kaçmasını “içsel bir sezgi gücüyle” açıklayan ünlü hekim, günümüz sinirbilimcilerinin hücre bazında izini sürdüğü doğuştan gelen korku refleksini tarif ediyordu.
Aradan geçen bin yılın ardından bilim dünyası artık hafızanın hangi odada olduğunu değil; korkuyu, sevinci ve anıları kodlayan tekil nöronları bulmakla kalmıyor, bu hücreleri ışık dalgalarıyla açıp kapatabiliyor.
2026 Nobel Tıp Ödülü optogenetik öncülerine verildi
İsveç’teki Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi, 2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nün Karl Deisseroth (Stanford Üniversitesi/Howard Hughes Tıp Enstitüsü), Peter Hegemann (Berlin Humboldt Üniversitesi) ve Georg Nagel’e (Würzburg Üniversitesi) verildiğini duyurdu. Üç bilim insanı, “ışıkla kontrol edilen iyon kanallarının keşfi ve optogenetik biliminin temellerini atmaları” dolayısıyla ödüle layık görüldü.
Geçtiğimiz yüzyılda beyin haritalarının lezyonlar ve elektrotlarla çıkarılmaya çalışıldığını ancak komşu nöronların karmaşık yapısı nedeniyle kesin nedensellik bağlarının kurulamadığını belirten Nobel Komitesi, 20. yüzyıldaki beyin tasvirlerini “bulanık bir fotoğrafa” benzetti. Francis Crick’in 1999’da teorik olarak ortaya attığı “hücreleri ışıkla açıp kapatma” hayali, mikroskobik bir tatlı su alginde gerçeğe dönüştü.
Tek hücreli su yosunundan laboratuvara: Kanalrodopsin mucizesi
Ödüllü buluşun temeli, gözü veya beyni bulunmamasına rağmen ışığa doğru hızla yüzen tek hücreli yeşil su yosunu *Chlamydomonas* üzerinde yapılan deneylere dayanıyor:
- Işığa duyarlı kapılar: Peter Hegemann, alg hücrelerinin göz lekesine ışık düştüğünde milisaniyeler içinde elektrik sinyali üreten bir iyon kanalı bulunduğunu kanıtladı.
- Genetik şifrenin çözülmesi: Georg Nagel ile yürütülen ortak çalışmalarda kurbağa yumurtalarına aktarılan iki genin, doğrudan mavi ışıkla açılan “Kanalrodopsin-1” ve “Kanalrodopsin-2” proteinlerini kodladığı saptandı.
- Işıkla tetiklenen nöronlar: Stanford Üniversitesi’nden psikiyatrist ve sinirbilimci Karl Deisseroth, 2006 yılında bu geni fare nöronlarına entegre ederek hücrelerin mavi ışık altında milisaniyeler içinde elektriksel sinyal üretmesini sağladı ve optogenetik disiplinini başlattı.
Ekip, 2007 yılında canlı bir farenin beynine bağlanan fiber optik kablo üzerinden mavi ışık göndererek farenin bıyık hareketlerini kumanda etmeyi başardı. 2012’de ise korku anısı oluşturulan farelerin hafıza nöronları ışıkla yeniden uyarıldığında, ortamda hiçbir tehlike olmamasına rağmen hayvanların korkudan donakaldığı belgelendi.
Tıbbi umutlar ve hafıza manipülasyonu endişesi
Optogenetik teknolojisi günümüzde depresyon, şizofreni, anksiyete, Alzheimer ve Parkinson gibi karmaşık nörolojik hastalıkların nöral devrelerini aydınlatmada temel araştırma aracına dönüştü. Nitekim 2021 yılında retinitis pigmentosa nedeniyle 40 yıl önce görme yetisini kaybeden bir hastanın göz retinasına uygulanan benzer bir ışığa duyarlı gen tedavisiyle nesneleri algılaması sağlandı.
Ancak zihinsel süreçlere doğrudan müdahale potansiyeli, nöroetik alanında ciddi tartışmaları beraberinde getiriyor. Uzmanlar; savaş travması yaşayan askerlerin anılarının değiştirilerek pişmanlık duygusunun bastırılması veya askeri amaçlarla acı hissetmeyen bireyler tasarlanması gibi distopik senaryoların, insan kimliği ve özgür irade üzerinde yaratacağı tahribat konusunda küresel denetim mekanizmalarının kurulması gerektiği uyarısında bulunuyor.
