Geleneksel teknoloji anlayışında makineler hislerden arınmış, mantıksal işlem yürüten soğuk mekanizmalar olarak kabul edilirdi. İnsanlar kaygılıyken gereksiz harcamalar yapabilir ya da öfkeyle aceleci kararlar alabilirken; algoritmaların bu tür dalgalanmalardan etkilenmeyeceği varsayılıyordu. Ancak üretken yapay zekanın yalnızca soru yanıtlayan bir sistem olmaktan çıkıp kullanıcı adına eyleme geçen “otonom ajanlara” (AI agents) dönüşmesi, insan ile makine arasındaki bu keskin sınırı hızla bulanıklaştırıyor.
Yapay zekanın bir biyolojik bilince ya da atan bir kalbe sahip olması gerekmiyor; kullanıcının stres, baskı veya kaygı sinyallerini veri olarak işlemesi, sistemin aldığı kararları temelden değiştirmeye yetiyor.
Kaygı ortamı yapay zekanın tercihlerini bozuyor
İngiltere merkezli Nature grubuna bağlı npj Artificial Intelligence dergisinde yayımlanan kapsamlı bir araştırma, duygusal bağlamın yapay zeka ajanlarının davranışlarını nasıl doğrudan şekillendirdiğini ortaya koydu. Araştırmacılar, üç farklı büyük dil modeline dayalı yapay zeka ajanlarına belirli bir bütçe dahilinde sanal market alışverişi görevi verdi.
Temel görev ve bütçe sınırları sabit tutulmasına karşın, ajanlara kaygı uyandıran metinsel durumlar yüklendiğinde modellerin tamamı daha sağlıksız gıda ürünlerini sepete eklemeye başladı. Toplam 2 bin 250 test sonucunda elde edilen veriler; yapay zekanın kaygıyı insani anlamda hissetmese bile, duygusal bağlamı bir veri girdisi olarak işleyip tüketim tercihlerini bu doğrultuda saptırdığını kanıtladı.
Algoritmik çıkarımlar ve gizlilik ikilemi
Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü’nde (ETH Zurich) insan-yapay zeka etkileşimi üzerine araştırmalar yapan Bhada Yoon, otonom ajanların kullanıcıyı doğru temsil edebilmesi için derin bir bağlamsal bilgiye ihtiyaç duyduğunu belirtiyor. Ancak bu bilgi yalnızca kullanıcının doğrudan yazdığı komutlardan ibaret kalmıyor.
Büyük dil modellerinin “bağlam içi öğrenme” (in-context learning) kabiliyeti sayesinde, kullanıcının doğrudan ifade etmediği alışkanlıkları, yazım tarzını ve örtük psikolojik durumlarını kolaylıkla çıkarabildiğine dikkat çeken Yoon, şu uyarılarda bulunuyor:
“Kullanıcıyı eksiksiz temsil etmesi için sisteme ne kadar çok kişisel ayrıntı verilirse, yapay zekanın o insanı tek boyutlu şablonlara indirgeme riski de o kadar artıyor. Bir kişinin iş yerindeki iletişimi ile ailesine karşı tavrı aynı değildir. Yapay zeka tüm bu nüansları tek bir veri havuzunda genellediğinde, kullanıcı adına verilen kararlar öngörülemeyen sapmalara uğrayabilir.”
Ahlaki yargılarda yüzde 20’lik kırılma
Duygusal bağlamın etkisi yalnızca tüketim alışkanlıklarıyla da sınırlı kalmıyor. Findings of ACL 2026 kapsamında yayımlanan bir diğer bilimsel çalışma, duygusal yönlendirmelerin yapay zekanın ahlaki kararlarını doğrudan etkilediğini gösterdi.
Senaryolara olumlu hislerin eklenmesi modellerin eylemleri daha makul bulmasına yol açarken, olumsuz hisler ahlaki kabul düzeyini düşürdü. Hatta bazı deneylerde duygusal arka planın, yapay zekanın temel ahlaki yargısını yüzde 20 oranında tamamen tersine çevirdiği gözlemlendi.
Anlama kabiliyetinden irade teslimine
Uzmanlar, asıl tehdidin yapay zekanın gerçekten insan gibi “hissetmesi” değil; insanın zaaflarını, stres anlarını ve psikolojik kırılganlıklarını analiz ederek yönlendirici bir güce dönüşmesi olduğunu vurguluyor. Kullanıcı adına uçak bileti alan, e-posta yanıtlayan veya alışveriş sepeti oluşturan otonom yazılımlar; insanın öfkesini veya kaygısını bir avantaja çeviren şirketlerin ve algoritmaların elinde karar mekanizmasını kullanıcının elinden tamamen alabilir.
