İngiliz gök bilimci William Herschel tarafından 1781 yılında keşfedilen Uranüs, Güneş sistemindeki diğer gezegenlerden tamamen farklı yapısıyla bilim dünyasını şaşırtmaya devam ediyor. Gezegene dair en somut veriler, 1986 yılında yakınından geçen ve bugüne kadar Uranüs’ü ziyaret eden tek uzay aracı olan Voyager 2 tarafından elde edilmişti.
Yapılan gözlemler, Uranüs’ün diğer gezegenler gibi dik bir eksende dönmediğini, adeta “yan yatmış” bir vaziyette yuvarlanarak Güneş etrafındaki turunu tamamladığını ortaya koyuyor.
42 yıl gündüz, 42 yıl zifiri karanlık
Dünya’nın eksen eğikliği 23,4 derece iken, Uranüs’ün eksen eğikliği yaklaşık 97,8 derece seviyesinde bulunuyor. Bu aşırı eğiklik, gezegene Güneş sistemindeki en sıra dışı mevsim koşullarını kazandırıyor. Uranüs kendi etrafındaki bir turu yaklaşık 17 saatte tamamlasa da kutup bölgelerindeki gece ve gündüz sürelerini bu kısa dönüş değil, Güneş etrafındaki 84 yıl süren uzun yolculuğu belirliyor.
Eksen eğikliği nedeniyle gezegenin her bir kutbu yaklaşık 42 yıl boyunca kesintisiz Güneş ışığı alırken, ardından gelen 42 yılı ise zifiri karanlık içinde geçiriyor. Dünya’da kutup bölgelerinde birkaç ay süren “gece yarısı güneşi” ve “kutup gecesi” olayları, Uranüs’te onlarca yıla yayılıyor.
Atmosferin mevsimsel değişimlere yavaş tepkisi
Gök bilimciler, bir kutbun onlarca yıl boyunca aralıksız Güneş ışığına maruz kalmasının atmosferde çok hızlı ve şiddetli fırtınalara yol açacağını tahmin ediyordu. Ancak Wisconsin-Madison Üniversitesi araştırmacıları tarafından geliştirilen iklim modelleri ve 2007’deki ekinoks gözlemleri, atmosferin mevsimsel değişimlere beklenenden çok daha geç yanıt verdiğini gösterdi.
Ortalama atmosfer sıcaklığı eksi 195 dereceyi bulan Uranüs, Güneş sisteminin en soğuk gezegenlerinden biri olma özelliğini koruyor.
Uranüs nasıl yan yattı?
Bilim insanlarının yanıt aradığı en büyük sorulardan biri de gezegenin bu derece uç bir eksen eğikliğine nasıl sahip olduğudur. Durham Üniversitesi’nden Jacob Kegerreis ve ekibinin yaptığı 50’den fazla bilgisayar simülasyonuna dayanan araştırma, en güçlü ihtimalin “dev bir çarpışma” olduğunu gösteriyor.
Araştırma sonuçlarına göre, gezegenin oluşum aşamasında Dünya’nın kütlesinin iki katından daha büyük olan devasa bir gök cismi Uranüs’e çarptı ve gezegeni yan yatırdı. Öte yandan 2022 yılında yapılan alternatif bir çalışma, eksen eğikliğinin “Dokuzuncu Gezegen” olarak adlandırılan teorik gök cismi ile girilen kütleçekimsel etkileşimler sonucu kademeli olarak gerçekleşmiş olabileceğini savunuyor.
Keşfinin üzerinden asırlar, Voyager 2 ziyaretinin üzerinden ise kırk yıl geçmesine rağmen Uranüs, gizemini koruyan ve gelecekte düzenlenecek keşif görevlerini bekleyen en sıra dışı gök cisimlerinden biri olmayı sürdürüyor.
