Toplumsal ve kültürel hassasiyetleri gözeterek bireylere veya dezavantajlı gruplara yönelik kırıcı ifadelerden kaçınmayı hedefleyen “siyasi doğruculuk” (political correctness), modern siyasetin ve iletişim dünyasının en hararetli tartışma başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Savunucuları bu yaklaşımı ayrımcılığa karşı koruyucu bir kalkan olarak görürken, eleştirenler ise kavramın ifade özgürlüğünü kısıtlayan ideolojik bir baskı aracına dönüştüğünü savunuyor.
Siyasi doğruculuk ne anlama geliyor?
Cambridge Sözlüğü siyasi doğruculuğu, özellikle ırk ve cinsiyet gibi konularda başkaları tarafından kırıcı veya aşağılayıcı bulunabilecek dil ve davranışlardan kaçınmak şeklinde tanımlıyor. Merriam-Webster ise kavramı, siyasi hassasiyetleri zedeleyebilecek ifadelerin dışlanması gerektiği inancı olarak açıklıyor.
Dilbilimdeki Sapir-Whorf hipotezine dayanan bu yaklaşım, kullanılan dilin bireylerin gerçeklik algısını şekillendirdiği tezini savunur. Bu görüşe göre ayrımcı ifadeler toplumsal önyargıları yeniden üretir. Örneğin ABD’de siyah vatandaşlar için geçmişte kullanılan aşağılayıcı terimlerin yerini 1960’larda “Siyah”, 1980’lerin sonunda ise “Afrikalı Amerikalı” ifadelerine bırakması bu dil dönüşümünün en bilinen örnekleri arasında yer alıyor.
Kavramın tarihsel yolculuğu ve dönüşümü
Tam kökeni kesin olmamakla birlikte Encyclopaedia Britannica, kavramın 1917 Rus Devrimi sonrasında Marksist-Leninist literatürde parti çizgisine sadakati ifade etmek amacıyla ortaya çıktığını belirtiyor. Oxford Sözlüğü ise terimin ironik kullanımının 1930’larda ABD’deki komünist yayınlarda başladığına işaret ediyor.
1970’lerin sonu ve 1980’lerin başında ABD’li sol grupların kendi içlerindeki aşırı katı veya ahlaki üstünlük taslayan kesimleri eleştirmek için kullandığı ifade, kısa sürede yeni muhafazakârlar tarafından benimsendi. 1980’lerde Amerikan üniversitelerinin müfredatlarına kadın çalışmaları ve etnik araştırmalar gibi alanları dahil etmesiyle birlikte kavram, akademik özgürlük tartışmalarının odağına yerleşti. ProQuest arşiv verilerine göre ABD basınında “siyasi doğrucu” ifadesinin kullanımı 1990 yılında yaklaşık 700 iken, 1992’de 2 bin 800’ün üzerine çıktı.
İfade özgürlüğü mü, toplumsal duyarlılık mı?
Kavrama yönelik eleştirilerin temelinde, din, ırk, cinsiyet ve engellilik gibi konuların kamusal alanda tartışılmasını zorlaştıran görünmez yasaklar oluşturulduğu iddiası yatıyor. Bazı medya kuruluşlarının önyargıları pekiştirmemek adına suç haberlerinde faillerin etnik kökenini gizlemesi, eleştirmenler tarafından gerçeğin üstünü örtmek ve “her şeyi kendi adıyla anmaktan kaçınmak” şeklinde yorumlanıyor. Bu tepki, zamanla “siyasi olarak yanlış” (politically incorrect) olmayı bir cesaret ve sansür karşıtlığı göstergesi olarak sunan karşıt bir akımın doğmasına da zemin hazırladı.
ABD siyasetinde parti içi ve partiler arası bir araç
Siyasi doğruculuk zamanla ABD’de Cumhuriyetçiler ile Demokratlar arasındaki kutuplaşmanın temel enstrümanlarından birine dönüştü. Eski ABD Başkanı George H.W. Bush, 1991 yılında Michigan Üniversitesi mezuniyet töreninde yaptığı konuşmada, siyasi doğruculuğun çeşitliliği koruma maskesi altında düşünce tekdüzeliği dayattığını ve ifade özgürlüğünü tehdit ettiğini savundu.
Donald Trump ise 2016 başkanlık seçim kampanyasında siyasi doğruculuğu reddetmeyi stratejisinin merkezine koydu. Rakibi Hillary Clinton ve Barack Obama yönetimini sıradan Amerikalıların sorunları yerine siyasi doğruculuğa öncelik vermekle suçlayan Trump, kendisine yöneltilen eleştirileri ifade özgürlüğünü kısıtlayan bu siyasi kültürün bir parçası olarak nitelendirdi. Tartışma günümüzde yalnızca ABD ile sınırlı kalmayıp Avrupa’da da göç, çok kültürlülük ve ulusal kimlik eksenli siyasi polemiklerin ayrılmaz bir parçası olarak varlığını sürdürüyor.
