Havacılık dünyasında “tabut köşesi” (coffin corner) olarak adlandırılan ve kamuoyunda az bilinen kritik aerodinamik fenomen, ABD’nin Florida eyaletine bağlı Palm Beach bölgesinde ay başında meydana gelen uçak kazasının ardından yeniden tartışmaya açıldı. Yüksek irtifalarda uçağın asgari ve azami hız sınırlarının birbirine tehlikeli derecede yaklaşmasıyla ortaya çıkan bu durum, pilotlara manevra için son derece dar bir alan bırakarak kontrol kaybı riskini artırıyor.
Hava yoğunluğu azaldıkça güvenli hız aralığı daralıyor
Söz konusu tehlikenin temelinde, uçak gökyüzünün üst katmanlarına tırmandıkça atmosferik koşulların değişmesi yatıyor. Yükseklik arttıkça hava yoğunluğu azaldığı için uçağın havada kalmasını sağlayan kaldırma kuvvetini koruyabilmesi adına daha yüksek hızlarda seyretmesi gerekiyor.
Öte yandan her uçağın aşmaması gereken ve “azami işletme hızı” (MMO) olarak bilinen bir üst sınırı bulunuyor. Eski British Airways pilotu ve havacılık güvenliği danışmanı Andrew McKinney, bu üst sınırın aşılması halinde kanatlar üzerinde şok dalgalarının oluştuğunu ve hava akışının bozularak uçağın kaldırma kuvvetini kaybettiğini belirtiyor. Hızın güvenli alt sınırın altına düşmesi durumunda ise uçak yine kaldırma kuvvetini kaybederek “stol” (aerodinamik tutunma kaybı) durumuna giriyor. İrtifa yükseldikçe bu iki sınır birbirine yaklaşıyor ve uçak “tabut köşesi” adı verilen kritik noktaya ulaşıyor.
Hata payı saatte 19 kilometreye kadar düşebiliyor
Pilot ve havacılık yazarı Nick Eades, bazı kritik durumlarda alt ve üst tutunma kaybı hızları arasındaki farkın 10 deniz miline, yani saatte yaklaşık 19 kilometreye kadar daralabildiğine dikkat çekiyor. Bu denli dar bir hız aralığı, uçağın kontrolünü son derece hassas hale getiriyor.
Özellikle uzun menzilli uçuşlarda yüksek miktarda yakıt yüklü ağır uçakların tırmanışı sırasında bu bölgeye yaklaşma riski artıyor. Ağırlığın fazla olması daha yüksek sürat gerektirdiğinden, uzun uçuşlarda genellikle yakıt tüketilip uçak hafifledikçe kademeli tırmanış (step climb) yöntemi uygulanarak güvenli işletme sınırları korunuyor.
Fırtınalar ve geçmişteki havacılık kazaları
Risk yalnızca normal seyir koşullarıyla sınırlı kalmıyor; şiddetli fırtınalar ve aşağı yönlü hava akımları da pilotların irtifayı koruma çabası sırasında güvenli hız sınırlarının dışına çıkmasına yol açabiliyor. Havacılık tarihinin en trajik olaylarından biri olan ve 2009 yılında Atlas Okyanusu üzerinde 228 kişinin hayatını kaybettiği Air France 447 kazasında da uçağın yüksek irtifada tutunma kaybına (stol) girmesi belirleyici rol oynamıştı.
Kasım ayı başında Florida Palm Beach’te özel bir jetin güç kaybı yaşayarak yaklaşık 35 bin feet yükseklikten düşmesi de gözleri yeniden bu olguya çevirdi. Soruşturma henüz kazanın kesin nedenini ortaya koymasa da uzmanlar, modern ticari uçakların gelişmiş güvenlik sistemlerine ve pilotların özel eğitimlerine rağmen uçuş planlamasının ve hava koşullarından kaçınmanın hayati önem taşıdığını vurguluyor.
