Eski sinema filmlerine bakıldığında dikkat çeken en belirgin detaylardan biri, sokaklardaki yayaların bugüne kıyasla ne denli sakin ve yavaş hareket ettiğidir. Günümüz metropollerinde ise insanlar çoğu zaman yanından geçen bir tanıdığını bile fark edemeyecek kadar büyük bir telaş içinde adımlarını atıyor. Şehirlerin hızlı temposu yalnızca mecazi bir anlatım olmaktan çıkarak bilimsel verilerle de kanıtlanıyor.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) araştırmacılarının katılımıyla hazırlanan ve Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) bülteninde yayımlanan kapsamlı bir çalışma, New York, Boston ve Philadelphia’daki kamusal alanlarda ortalama yürüme hızının 1980 ile 2010 yılları arasında yüzde 15 oranında arttığını ortaya koydu. Söz konusu araştırma, aynı noktalarda 30 yıl arayla çekilen video kayıtlarının karşılaştırılmasına dayanıyor.
Tarihsel veriler de yürüyüş alışkanlıklarımızın köklü bir değişimden geçtiğini doğruluyor. İngiltere’de 1890-1899 yılları arasında işe gidiş gelişlerin yaklaşık yüzde 60’ı yürüyerek yapılırken, bu oran bir asır sonra yüzde 8 seviyelerine kadar geriledi. Toplam yolculuklar içindeki yürüme payı da 1970’lerin ortasındaki yüzde 35 seviyesinden günümüzde yüzde 27’lere indi. Bu gerileme, yalnızca fiziksel faydaların değil, çevreyi keşfetme ve insanlarla rastlantısal bağ kurma fırsatlarının da kaybedildiğine işaret ediyor.
Sokaklar buluşma noktası olmaktan çıktı
Araştırmanın sonuçları, kamusal alanların işlevinin köklü bir şekilde değiştiğini gösteriyor. Şehir meydanları ve kaldırımlar, insanların bir araya geldiği veya durup vakit geçirdiği sosyal alanlar olmaktan ziyade yalnızca hedefe ulaşmak için kullanılan “geçiş koridorlarına” dönüşmüş durumda.
Eski kayıtlarda yayaların birbirleriyle göz teması kurma, ayaküstü sohbet başlatma ve duraklama ihtimalleri çok daha yüksekken, modern dönem kayıtlarında duraklamaların azaldığı ve insanların alanda kalış sürelerinin kısaldığı görülüyor. Bilim insanları bu değişimi, randevulaşmayı kolaylaştıran akıllı telefonların yaygınlaşmasına, buluşmaların kapalı kafelere kaymasına ve modern yaşamda zamanın ekonomik değerinin artarak duraklamanın adeta maliyetli bir eyleme dönüşmesine bağlıyor.
Fransız felsefeci Frederic Gros, “Yürümenin Felsefesi” adlı kitabında modern kentteki yürüyüş ritmini kesintili ve düzensiz bir mücadele olarak tanımlıyor. Gros’ya göre kalabalıklar birbirine rakip yabancılardan oluşuyor; herkes hedefine en hızlı biçimde varmak isterken diğer insanları yoluna çıkmış birer engel olarak algılıyor.
Yeşillik görünce yavaşlıyor, gri binalardan kaçıyoruz
Adımların hızlanmasında şehir planlamasının ve çevresel etkenlerin rolü de oldukça büyük. 2021 yılında Land dergisinde yayımlanan bir başka deneysel çalışma, çevre özelliklerinin yürüme temposu üzerindeki doğrudan etkisini gözler önüne seriyor. Katılımcıların üzerindeki kameralarla kaydedilen yürüyüş verilerine göre, insanların adımları yeşil alanlardan yoksun, mimari açıdan yıpranmış ve gürültülü caddelerde belirgin şekilde hızlanıyor.
Buna karşın ağaçlarla çevrili, peyzajı düzenli ve estetik sokaklara girildiğinde adımlar kendiliğinden yavaşlıyor. Uzmanlar bunu bir “kaçınma davranışı” olarak açıklıyor. Bireyler bağ kuramadıkları, görsel olarak rahatsız edici veya kaotik buldukları bölgelerden bir an önce uzaklaşmak için farkında olmadan hızlanırken; doğayla temas kurabildikleri ve mimarisini benimsedikleri alanlarda daha uzun süre kalma eğilimi gösteriyor.
Şehir plancılarının “yürünebilirlik” (walkability) kavramı üzerinde durmasının temel nedeni de bu dinamikte yatıyor. Güvenli, geniş ve gölgelikli kaldırımların yanı sıra sokakların yayalara bir hikâye anlatabilmesi, kent sakinlerinin çevreyle ve birbirleriyle kurduğu aidiyet duygusunu doğrudan belirliyor.
