Bir çocuğun mikser sesini duyunca kulaklarını kapatması, birkaç dakika sonra ise parkta hızla sallanmak istemesi ya da sarılmayı çok severken belirli bir kıyafeti dokusu yüzünden reddetmesi aileler için kafa karıştırıcı görünebilir. Çocuk ergoterapisti ve “The Sensory Code” kitabının yazarı Laura Petix, bu çelişkili gibi duran davranışların çocuğun duyusal işleme biçiminden kaynaklandığını belirterek ebeveynleri birer “duyusal dedektif” gibi gözlem yapmaya davet ediyor.
Duyusal tepki ile duyusal ihtiyaç arasındaki fark
Beyin; görme, işitme, dokunma, koklama ve tatma duyularının yanı sıra denge, hareket, beden konumu ve açlık-susuzluk gibi içsel sinyalleri işleyerek dünyayla bağ kurar. Duyusal tepki, bir uyaran karşısında çocuğun sergilediği davranıştır (kulak tıkamak, kıyafeti fırlatmak, sürekli zıplamak). Duyusal ihtiyaç ise o an çocuğu rahatlatacak çözümdür; sesi kısmak, sessiz bir köşeye çekilmek ya da enerjisini güvenle boşaltabileceği bir hareket alanı bulmak gibi.
Uzmanlar, her çocuğun yetişkinler gibi duyusal tercihleri olduğunu hatırlatıyor. Ancak bu farklılıklar çocuğun öğrenmesini, uyumasını, beslenmesini ya da günlük rutinlerini engelliyorsa daha yakından takip edilmesi gerekiyor.
Duyusal hassasiyet sadece otizme mi özgü?
Duyusal hassasiyetler otizmli bireylerde sıkça kaydedilmekle birlikte yalnızca bu gruba özgü değildir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan ya da hiçbir gelişimsel tanısı bulunmayan çocuklarda da benzer tepkiler gözlemlenebilir.
25 binden fazla otizmli çocuk üzerinde yapılan araştırmalar, bu çocukların yüzde 74’ünde duyusal işleme farklılıkları olduğunu gösterse de tek başına sese veya kumaşa duyarlılık göstermek bir otizm göstergesi sayılmaz. Çocuğun yorgunluk seviyesi, açlığı ve gün içindeki kaygıları da bu uyarılma eşiğini doğrudan etkiler.
Sınıf ortamı, kaygı ve öfke patlamaları
Kalabalık ve gürültülü bir okul ortamı, duyusal hassasiyeti olan çocuklar için oldukça yıpratıcı olabilir. Okulda maruz kalınan uyaranların birikmesi, eve dönüldüğünde yaşanan ani öfke patlamalarının en temel nedenleri arasında yer alır.
Ayrıca okul öncesi dönemde yoğun duyusal uyarılma yaşayan çocukların yüzde 43’ünde ilerleyen yaşlarda klinik kaygı belirtilerinin eşlik edebildiği bilimsel çalışmalarla belgelenmiştir. Bu sebeple çocuğun korkuları, uyku düzeni ve kaçındığı ortamlar bir bütün olarak ele alınmalıdır.
Aileler ne yapmalı ve ne zaman uzmana başvurmalı?
Ebeveynlerin ilk olarak birkaç gün boyunca tetikleyicileri not etmesi öneriliyor: Çocuk bu tepkiyi vermeden hemen önce ne oldu ve ardından ne onu sakinleştirdi? Çocuğun beden dilini okumak da kritik önem taşıyor; üstünü çekiştiren veya kağıt yırtan bir çocuğa sıkabileceği bir stres topu vermek, saklanan bir çocuk için ise ışıkları ve gürültüyü kısmak rahatlatıcı olabilir.
Eğer çocuğun ses, doku ya da harekete karşı aşırı tepkileri beslenme, uyku ve eğitim hayatını aksatacak boyuta ulaşıyorsa, bir çocuk doktoru ya da ergoterapistten profesyonel değerlendirme alınması tavsiye ediliyor.
