Askeri kriz anlarında en tehlikeli kırılma noktası, bir komutanın saldırı kararı almasından ziyade karşı tarafın saldırısının an meselesi olduğuna inanmasıyla başlar. İstihbarat akışının saniyelerle yarıştığı modern harp sahasında, olağan bir askeri tatbikat ile yaklaşan bir harekat arasındaki fark son derece incedir. Yapay zekanın orduların erken uyarı ve karar alma mekanizmalarına entegre edilmesi, “Algoritmalar yanlış bir tehdit algısıyla nükleer ya da konvansiyonel bir çatışmayı tetikleyebilir mi?” sorusunu küresel savunma çevrelerinde en kritik tartışma başlıklarından biri haline getiriyor.
Uyarının anlamayı aştığı an: Algoritmik kısır döngü
Singapur merkezli S. Rajaratnam Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü (RSIS) tarafından yayımlanan “Yapay Zeka ve Askeri Karar Alma: Uyarı Anlamanın Önüne Geçtiğinde” başlıklı araştırma, tehlikenin yapay zekanın doğrudan tetiği çekmesinden kaynaklanmadığına işaret ediyor. Araştırmacı Dennis Fua, sistemlerin olağandışı bir uçak ya da gemi hareketini doğru tespit edebileceğini, ancak hasmın niyetini “kesin bir saldırı hazırlığı” olarak yorumlamasının büyük riskler barındırdığını vurguluyor.
Yapay zekanın ürettiği yüksek tehdit algısıyla bir ülkenin teyakkuza geçmesi ve kuvvet kaydırması, karşı tarafça doğrudan bir saldırı hazırlığı olarak okunabiliyor. Bu duruma karşı hamle geliştiren diğer tarafın hareketleri ise algoritmalar tarafından ilk istihbaratın “doğrulanması” şeklinde algılanarak kendi kendini besleyen bir tırmanma sarmalı (feedback loop) yaratıyor. Bu mekanizma, 1983’te erken uyarı sisteminin ABD füzesi alarmı vermesine rağmen sezgileriyle felaketi önleyen Sovyet Yarbay Stanislav Petrov vakasını akıllara getiriyor; ancak yapay zekanın getirdiği aşırı hız faktörü, komutanlara durumu teyit edecek zamanı tanımıyor.
Yapay öngörü ve nükleer senaryolar
Yapay zekanın savunma doktrinlerine entegrasyonu hızla derinleşiyor. ABD’nin sensör verilerini birleştirerek hedef tespitini hızlandıran “Maven Akıllı Sistemi” (Maven Smart System) ve AUKUS ittifakının otonom harp tatbikatları bu dönüşümün somut örnekleri arasında yer alıyor.
Öte yandan “GenAI and Synthetic Foresight at the Brink” başlıklı akademik çalışma, “yapay öngörü” (synthetic foresight) mekanizmasının karar alıcıların kriz algısını bozabileceğine dikkat çekiyor. Çalışmada modellenen 2029 Hindistan-Pakistan kriz senaryosunda, algoritmaların karşılıklı savunma tedbirlerini nükleer ilk vuruş hazırlığı olarak yorumlaması ve liderleri hızla önleyici saldırı noktasına getirmesi, yapay senaryoların gerçek krizleri nasıl derinleştirebileceğini somutlaştırıyor.
Karar zincirinde insan denetimi yeterli mi?
Nature Machine Intelligence dergisinde yayımlanan askeri yapay zeka yönetişimi araştırmaları, sistemlerin son halkasına sadece onay veren bir insanın yerleştirilmesinin (human-in-the-loop) gerçek bir denetim sağlamadığını savunuyor. Daralan karar süreleri ve verilerin karmaşıklığı, askeri yetkilileri algoritmanın sunduğu çıktıları sorgulamadan onaylamaya itiyor. Uzmanlar, karar vericilerin yapay zekanın getirdiği verileri sorgulayabilmesi, farklı istihbarat kaynaklarıyla çapraz kontrole tabi tutabilmesi ve gerekirse süreci durdurabilme yetkisine sahip olması gerektiğini belirtiyor.
Washington ve Pekin arasında yapay zekanın nükleer komuta kontrol süreçlerinin tamamen dışında tutulması ve insan kontrolünün mutlak kılınması yönünde prensip mutabakatları aransa da kriz anındaki uygulama belirsizliğini koruyor. Harp sahasında tehlike, makinelerin kendi başına savaş başlatmasından ziyade; doğrulanmamış algoritmik bir alarmın, insanı geri dönülemez bir karar almaya zorlamasından kaynaklanıyor.
