Aylardır süren askeri gerilim ve hava saldırılarının ardından ABD Başkanı Donald Trump yönetimi, İran ile olan mücadelesini doğrudan ekonomik sahaya taşıdı. Washington tarafından “bir hasma yönelik tarihin en büyük finansal taarruzu” olarak nitelendirilen ve “Ekonomik Çıkarma Günü” adı verilen yeni yaptırım dalgası; Tahran’ın ticaret ve finans damarlarını tamamen keserek masada taviz koparmayı hedefliyor.
İngiliz Financial Times gazetesinin analizine göre bu yeni hamle, Trump’ın 2018’de nükleer anlaşmadan çekilerek uyguladığı “Maksimum Baskı” politikasının güncellenmiş bir versiyonunu andırıyor. Ancak 2018’deki tecrübe Tahran’a geri adım attırmamış, aksine nükleer faaliyetlerini hızlandırmasına ve Batı karşıtı çizgisini sertleştirmesine yol açmıştı.
İranlı ekonomi uzmanı Said Leylaz, çok kutuplu hale gelen yeni küresel düzende İran’ın yaptırımları aşma konusunda çok daha tecrübeli olduğunu ve bölgesel ekonomilerin İran ile ticarete bağımlı kaldığını belirterek ülkenin bu baskıyla çökmeyeceğini savunuyor.
Kilit aktör Çin ve ikincil yaptırımların sınırları
Yaptırım stratejisinin başarıya ulaşması; Çin, Türkiye, Rusya ve Irak gibi aktörlerin Washington’ın taleplerine ne ölçüde uyum sağlayacağına bağlı görünüyor:
Pekin’in tutumu belirleyici: İran’ın en büyük ticaret ortağı ve ana petrol alıcısı konumundaki Çin, ablukanın önündeki en kritik eşik. ABD Hazine Bakanlığı 60’tan fazla bağlantılı kuruluşu hedef alsa da Trump’ın eylül ayında Washington’ı ziyaret etmesi beklenen Çin Devlet Başkanı Şi Cinping öncesinde Çin bankalarını ve rafinerilerini doğrudan cezalandırmayı göze alıp alamayacağı belirsizliğini koruyor.
Paravan şirketler ağı: Eski İsrail askeri istihbarat uzmanı Danny Citrinowicz, Tahran’ın yıllardır Türkiye, Umman ve BAE üzerinden kurduğu aracı ve paravan şirket ağları sayesinde ikincil yaptırımları bertaraf etme kapasitesinin oldukça yüksek olduğuna dikkat çekiyor.
Merkez Bankası’ndan güvence: İran riyalindeki tarihi değer kaybı ve yüksek enflasyona rağmen İran Merkez Bankası Başkanı Abdunnasır Himmeti, temel gıda ve ilaç tedarikini garanti altına almak amacıyla döviz rezervlerini farklı merkezlere dağıtarak gerekli acil durum önlemlerini aldıklarını bildirdi.
Küresel enerji krizi ve askeri misilleme riski
The New York Times, ağır ekonomik baskının İran’ı teslim olmak yerine daha agresif bir çizgiye itebileceği uyarısında bulunuyor. Köşeye sıkışan Tahran yönetiminin, tecrit edilmenin maliyetini bölgeye ödetmek amacıyla Hürmüz Boğazı ve Körfez’deki enerji sevkiyatını tamamen durdurma tehdidini devreye sokabileceği ifade ediliyor.
The Telegraph yazarı Ambrose Evans-Pritchard ise ABD’nin küresel finans sistemini tek başına kontrol etme gücünün zayıfladığını vurguluyor. Kritik madenler ve enerji piyasaları üzerinden yaşanacak bir tırmanmanın Avrupa ve dünya genelinde enflasyon ile yaşam maliyetlerini yeniden tırmandırma riski bulunuyor.
Washington’ın “ekonomik çıkarması”, tek taraflı yaptırım mekanizmalarının çok kutuplu bir dünyada ne kadar sonuç verebileceğini gösteren kritik bir eşik olarak izleniyor.
