Hürmüz Boğazı’nın Mart 2026’dan bu yana kapalı kalması, son yılların en ağır küresel ekonomik krizlerinden birine dönüştü. Boğazdaki abluka ve gerilimin etkisi yalnızca enerji ve ham petrol piyasalarıyla sınırlı kalmayıp; otomotiv, havacılık, ilaç, akıllı telefon ve gübre tedarik zincirlerini felç ederek ABD-İran gerilimini topyekûn bir küresel sanayi krizine evirdi.
Japon otomotiv devi Toyota, Güney Koreli teknoloji üreticisi Samsung ve Tayvanlı yarı iletken devi TSMC gibi dünya devlerinin operasyonları, binlerce kilometre uzaktaki Körfez hattında yaşanan çatışmalar nedeniyle doğrudan darbe aldı. Yaşanan hammadde ve lojistik aksaklıkları sonucunda Toyota üretimini 80 binin üzerinde araç azaltmak zorunda kalırken, mikroçip üreticileri kritik soğutma gazı temininde ciddi darboğaza girdi.
Uçak ve otomotiv gövdelerine alüminyum darbesi
Körfez bölgesi, küresel alüminyum arzının yaklaşık yüzde 9’unu tek başına karşılıyor. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn’deki tesislerin saldırılardan etkilenmesiyle alüminyum fiyatları küresel ölçekte son 4 yılın zirvesine tırmandı. Bu durum dev sanayi kuruluşlarının üretim hatlarını kilitledi.
ABD’nin havacılık ve uzay sanayisinde ihtiyaç duyduğu yüksek saflıktaki alüminyum ithalatının yaklaşık yüzde 90’ı tek başına BAE tarafından sağlanıyor. Bu sevkiyatın kesilmesiyle Boeing ve Airbus gibi uçak üreticilerinin yanı sıra Avrupa, Asya ve Amerika’daki elektrikli araç fabrikalarında tedarik zinciri koptu; uçak gövdeleri ve batarya taşıyıcı parçaların temini hem aşırı pahalandı hem de gecikmeye uğradı.
Gıda güvenliğini tehdit eden üre ve gübre şoku
Körfez ülkeleri, deniz yoluyla taşınan küresel gübre ihracatının yaklaşık yüzde 20’sini, dünya üre ticaretinin ise yüzde 46’sını elinde bulunduruyor. Krizin patlak vermesiyle uluslararası piyasalarda üre fiyatları yüzde 80 oranında sıçradı.
Dünyanın en kalabalık nüfusuna sahip iki ülkesi konumundaki Hindistan ve Çin’in gübre ithalatının yüzde 20’si de yine Körfez kaynaklı gerçekleşiyor. Uzmanlar; üre ve gübre sevkiyatındaki aksamanın birkaç ay içerisinde küresel bir gıda krizine dönüşebileceği, Asya, Afrika ve Amerika kıtalarında buğday, pirinç ve mısır rekoltelerinde ağır kayıplar yaşanabileceği uyarısında bulunuyor.
Helyum ve kimyasal gazlar hassas sanayiyi vurdu
Tedarik krizinin en derin hissedildiği alanların başında ise kamuoyunda adı az duyulan fakat ileri teknoloji için hayati önem taşıyan özel gazlar ve kimyasallar geliyor:
- Çip Üretimi ve Helyum: Dünyanın helyum ihtiyacının yaklaşık yüzde 30’unu karşılayan Katar’dan yapılan sevkiyatların durması, yarı iletken plakaların soğutulması ve temizlenmesinde bu gaza bağımlı olan TSMC ve Samsung gibi üreticileri zora soktu. Bu darboğaz, bilgisayar ve akıllı telefon üretim bantlarını doğrudan tehdit ediyor.
- Tıbbi Malzemeler: Tıbbi ekipmanların sterilizasyonu, serum torbaları, enjektörler ve diyaliz hortumlarının üretiminde kullanılan etilen oksit ve metanol tedarikinin aksaması sağlık sektöründe alarm zillerinin çalmasına yol açtı.
- Tekstil Sektörü: Körfez menşeli petrokimya girdilerinin kısıtlanması, Asya’daki hazır giyim ve tekstil fabrikalarında polyester maliyetlerini yüzde 10 ila 15 oranında yükseltti.
Orta Doğu’da tırmanan çatışmalar, bölgesel bir askeri sınır ihtilafı olmaktan çıkarak insanların tükettiği gıdadan kullandığı ilaca, bindiği otomobilden elindeki cep telefonuna kadar günlük yaşamın tüm damarlarını tıkayan küresel bir ekonomik fırtınaya dönüştü.
