Dünya ekonomisi, dijitalleşme ve küreselleşmenin mesafeleri önemsizleştirdiği yanılsamasıyla geçen on yılların ardından, fiziki coğrafyanın sert gerçekleriyle yeniden yüzleşiyor. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik hava harekatlarıyla patlak veren savaşın yedinci ayında Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanma noktasına gelmesi, deniz yollarındaki aksamalar ve iklim krizinin tetiklediği kuraklık, küresel tedarik zincirlerinin stratejik geçiş noktalarına olan kırılgan bağımlılığını ortaya koydu.
The New York Times ekonomi muhabiri Patricia Cohen’in analizine göre, bilginin saniyeler içinde dünyayı dolaştığı modern çağda dahi fiziki malların bir noktadan diğerine taşınması zorunluluğu, askeri ve ekonomik açıdan daha zayıf aktörlerin bile coğrafi konumlarını kullanarak küresel piyasaları kilitleyebileceğini gösterdi.
Darboğazlar silaha dönüştü: Hürmüz ve Babülmendep
İran yönetiminin küresel enerji sevkiyatının can damarı olan Hürmüz Boğazı’nı bir baskı kartına dönüştürmesi ve Tahran destekli Husilerin Kızıldeniz’in güney kapısı Babülmendep Boğazı’ndaki kontrol arayışları, dünya ticaretini derinden sarstı.
Washington merkezli Dış İlişkiler Konseyi (CFR) uzmanı Edward Fishman, coğrafi geçişlerin bir silaha dönüştürülmesini küreselleşme modelinden kesin bir kopuş olarak nitelendiriyor. İran’ın boğazdan geçen gemilerden geçiş ücreti talep etme girişimleri, coğrafi konumun doğrudan siyasi ve finansal bir kaldıraç olarak kullanıldığını belgeliyor.
Benzer şekilde Süveyş Kanalı ve Güney Çin Denizi gibi kilit su yollarındaki gerilimler, küresel üretimin birkaç kritik koridora sıkıştığını hatırlatıyor.
İklim krizi deniz ve nehir ticaretini vuruyor
Küresel lojistikteki coğrafi darboğazlar yalnızca savaşlarla değil, iklim değişikliğinin getirdiği kuraklıkla da daralıyor:
- Avrupa’nın nehirleri kuruyor: Ren ve Tuna nehirlerindeki su seviyelerinin düşmesi yük taşımacılığını aksatıp sanayi üretim maliyetlerini artırırken, soğutma suyu nehirlerden sağlanan Macaristan ve Romanya’daki nükleer santrallerin enerji üretimini riske atıyor.
- Panama Kanalı kısıtlamada: ABD konteyner trafiğinin yaklaşık yüzde 40’ını taşıyan Panama Kanalı, El Nino kaynaklı kuraklık nedeniyle gemi geçiş sayılarını sınırlandırmak zorunda kaldı.
- Kuzey Kutup İpek Yolu: Eriyen kutup buzulları, Çinli nakliye şirketlerine Arktik Okyanusu üzerinden daha kısa rotalar açarak ABD ile Pekin arasındaki jeopolitik rekabete yeni bir kutup boyutu ekledi.
Johns Hopkins Üniversitesi Öğretim Üyesi Hal Brands, son otuz yılın iki büyük yanılgı üzerine inşa edildiğini belirtiyor: Büyük güçler arasındaki rekabetin önemini yitirdiği ve teknolojik yeniliklerin coğrafi sınırları tamamen ortadan kaldırdığı varsayımı.
Ukrayna’dan Tayvan’a uzanan jeopolitik hatlar
Ukrayna’nın Karadeniz limanları ve verimli tarım havzasıyla Avrupa-Asya kavşağındaki konumu ile Tayvan’ın küresel çip tedariki ve Birinci Ada Zinciri üzerindeki kilit rolü, sınırların ve konumun tayin edici gücünü koruduğunu gösteriyor.
Buna ek olarak ABD’nin küresel finansal sistem üzerinden, Çin’in ise nadir toprak elementleri üzerinden yarattığı ekonomik darboğazlar, serbest ticaret idealinin yerini karşılıklı yaptırım ve baskı araçlarına bıraktığını belgeliyor.
Washington’ın deniz ticaret yollarının mutlak güvenliğini sağlama taahhüdünden kademeli olarak geri çekilmesiyle birlikte, ülkeler boru hatları ve alternatif kara koridorları inşa ederek haritaları yeniden çizmeye çalışıyor. Rekabetin giderek sertleştiği yeni uluslararası düzende coğrafya, güç dengelerini ve savaşların kaderini belirleyen temel faktör olarak yeniden sahneye çıkıyor.
