Faslı düşünür ve sosyolog Fatma Mernisi (1940-2015), modern Arap düşüncesinde klasik ve katı akademik kalıpları yıkarak yerine tarihi kazıyan, canlı ve cesur bir sosyoloji inşa eden en etkili figürler arasında yer alıyor. Çalışmalarını salt üniversite kürsüleriyle sınırlamayan Mernisi; harem, İslam, demokrasi, ideoloji ve kadın bedeni gibi hassas başlıkları harmanlayarak çağdaş İslam dünyasının düşünsel kodlarını yeniden tartışmaya açtı.
“Rüya Kanatlarında Kadınlar”, “Şehrazad Batı’ya Gidiyor” ve “Unutulmuş Sultanlar” gibi başyapıtlarıyla klasik sosyolojinin kuru raporlama dilini aşan düşünür, tarihi bir analiz zeminine, düşünceyi ise toplumsal yaraları açığa çıkarma aracına dönüştürdü.
Siyasi harem kavramı ve Oryantalizm eleştirisi
Mernisi’nin akademik kariyerindeki dönüşüm, Fas’ta 1970 yılında Sosyoloji Enstitüsü’nün kapatılmasıyla başlayan siyasi baskı dönemine de denk geldi. Resmi kısıtlamaların getirdiği darboğazı derinlikli bir avantaja çeviren düşünür, “harem” olgusunu tarihsel ve epistemolojik bir boyutta kazmaya başladı.
“Peçenin Ardında” başlıklı çığır açan çalışmasıyla Mernisi, bir yandan İslam toplumlarındaki eril tahakkümü irdelerken diğer yandan Batı merkezli oryantalist bakışı sert biçimde eleştirdi. 19. yüzyıl sonlarından itibaren Doğu kadınını yalnızca “egzotik” bir nesne olarak gören sömürgeci algıyı sorgulayan sosyolog, Arap-İslam coğrafyasını kadının özgürleşmesi ve demokrasi arayışının merkezine yerleştirdi.
“Erkek düşman değil, sistemin kurbanı”
Akademisyen ve eleştirmen Dr. Yahya bin el-Velid, Mernisi’nin küresel ölçekte kabul görmesini sağlayan en önemli unsurun “esnek ve kapsayıcı” dili olduğunu belirtiyor. İngiliz The Guardian gazetesinin 2011 yılında “dünyanın en etkili 100 kadın hakları savunucusu” arasında gösterdiği Mernisi’nin benimsediği özgün tavır şu ilkelerle öne çıkıyor:
- Kültürel köklerle barışık yaklaşım: Batı feminizminin Simone de Beauvoir çizgisindeki “toplumsal devrimden önce kadın devrimi” dayatmasını birebir kopyalamayı reddetti; dini ve kültürel bağlamı dışlamayan analizler geliştirdi.
- Kutuplaşma yerine yapısal eleştiri: Erkeği mutlak bir “düşman” olarak yaftalamak yerine, onun da aşırı ataerkil zihniyetin bir kurbanı olduğunu savundu; eleştirisinin odağına İslam’ın ataerkil yorumlarını ve bağımlı kapitalizmi koydu.
- Toplumsal hafızaya dönüş: Düşünceyi halk kültürü, imgelem ve kişisel tanıklıklarla besleyerek Fransız sosyolog Pierre Bourdieu’nün tarif ettiği “bağlanmış bilgi” modelini hayata geçirdi.
Modernlik korkusu: İslam ve demokrasi gerilimi
Düşünürün yakın zamanda Arapça yeni çevirisi yayımlanan “Modernlik Korkusu: İslam ve Demokrasi Çatışması” adlı eseri, onun saha gözlemini felsefi derinlikle nasıl buluşturduğunu somut biçimde ortaya koyuyor. Mernisi, İslam toplumlarının modernlikle yaşadığı gerilimin güncel tepkilerden değil, tarihin derinliklerine gömülü korkulardan kaynaklandığını savunuyor.
İslam toplumlarının modernizm karşısındaki tutumunu çözümlerken itaat, hurafeler, bireysellik ve düşünce özgürlüğü kavramlarını arkeolojik bir dikkatle masaya yatıran Mernisi; Cahiliye dönemi, Hariciler, Hallac-ı Mansur ve Mutezile gibi farklı akımların tarihsel izlerini sürerek iktidarın temellerini sorguladı. Eserlerinde geçmişin dogmalarından arınmış, kendi kültürüyle barışık ve modernliğin kazanımlarından korkmayan çoğulcu bir toplum vizyonu ortaya koydu.
