Dinozorlar çağında Dünya’nın kabuğu yer değiştirdi
Modern haritaların aksine Dünya, jeolojik geçmişinde sanıldığı kadar sabit bir konumda kalmadı. Oslo Üniversitesi öncülüğünde yürütülen uluslararası bir araştırma, gezegenin kabuk ve manto tabakasının belirli jeolojik dönemlerde dönme eksenine göre yön değiştirdiğini ortaya koydu. Bilim dünyasında “gerçek kutup kayması” (True Polar Wander) olarak adlandırılan bu fenomen, yerkürenin kütle dengesinin yeniden kurulma sürecini temsil ediyor.
Science dergisinde yayımlanan araştırmada, geleneksel olarak başvurulan kayaç manyetizması yerine ilk kez son 320 milyon yıla yayılan kadim denizlerin karalara ilerleyiş ve çekiliş izleri mercek altına alındı. Jeolog Matthew Domeier ve ekibi, jeoloji tarihinin en çok tartışılan meselelerinden birini bağımsız bir jeolojik kanıtla test etmeyi başardı.
Eksen sapması değil, iç dinamiklerin yön arayışı
Gerçek kutup kayması, Dünya’nın uzaydaki dönüş ekseninin rastgele savrulması veya manyetik kutupların ters dönmesi anlamına gelmiyor. Süreç, levha hareketleri ve mantodaki konveksiyon akımları nedeniyle Dünya’nın iç kütle dağılımının bozulmasıyla başlıyor. Gezegen dönme kararlılığını korumak için dış kabuğunu ve mantosunu dönme eksenine göre bütünüyle yeniden ayarlıyor.
Günümüzde yılda yaklaşık 10 santimetrelik bir hızla devam eden bu hareketin, jeolojik geçmişte milyonlarca yıl süren büyük ve hızlı periyotlar halinde gerçekleşip gerçekleşmediği uzun süredir tartışılıyordu. Dönen gezegen tam bir küre olmadığı için bu dev kütle kaymaları merkezkaç kuvvetini etkileyerek okyanus sularında karakteristik bir “dört kutuplu dalgalanma modeli” meydana getiriyor. Bu modelde deniz seviyesi karşılıklı iki bölgede yükselirken, diğer iki bölgede belirgin şekilde alçalıyor.
320 milyon yıllık deniz seviyeleri incelendi
Araştırmacılar, 10 milyon yıllık zaman aralıklarıyla son 320 milyon yılda karaların su altında kaldığı ve suların çekildiği kıyı çizgilerinin dijital haritalarını çıkardı. Elde edilen veriler üzerinde yapılan istatistiksel analizler, Dünya’nın katı kabuğunun belirgin şekilde yer değiştirdiği dört temel dönemi gün yüzüne çıkardı:
- 200-190 milyon yıl önce
- 150-140 milyon yıl önce (Geç Jura – Erken Kretase)
- 100-90 milyon yıl önce (Orta Kretase)
- 30-20 milyon yıl önce
Özellikle Geç Jura ve Kretase dönemlerine ait veriler, kütle kaymasının çok daha güçlü ve hızlı gerçekleştiğini doğruladı. Kıtaların iklim kuşaklarına göre konumunu değiştiren bu jeolojik hareketler, geçmiş dönemlerdeki küresel iklim ve ekosistem dönüşümlerinde de belirleyici rol oynadı.
Manyetik kayıtların ötesinde bağımsız bir doğrulama
Yeni bulgular, geçmişte sadece fosilleşmiş manyetik alan izleri (paleomanyetizma) üzerinden yürütülen tartışmalara sağlam bir alternatif sundu. Levha hareketlerinin ürettiği sinyallerle kutup kaymasının sinyallerini birbirinden ayırmakta zorlanan jeologlar, artık antik denizlerin bıraktığı tortul kayıtları doğrudan kıyaslama imkânına kavuştu.
Uzmanlar, sürecin milyonlarca yıla yayılan döngüler halinde işlediğini ve yakın gelecekte Antarktika’nın ekvatora kayması gibi ani bir senaryonun söz konusu olmadığını vurguluyor. Milyonlarca yıl önce yok olan antik sahil şeritleri, gezegenin dengesini korumak için nasıl yeniden hizalandığını anlatan devasa bir arşiv niteliği taşıyor.
