Adil olmak mı, adil görünmek mi: Platon’un bin yıllık sorusu

Platon'un Devlet eserindeki Gyges'in Yüzüğü miti, cezasızlık ve itibar ortadan kalktığında adaletin gerçek değerini sorguluyor.

Adil olmak mı, adil görünmek mi: Platon'un bin yıllık sorusu

Her türlü haksızlığı yapmasına rağmen toplumda kusursuz bir itibara sahip olan, takdir ve ödül toplayan bir insan ile kimseye zulmetmediği halde kötü bilinen ve dışlanan bir başka insanı düşünün. Davranış ile o davranışın dışarıdan nasıl göründüğü birbirinden tamamen ayrıldığında, adaleti tercih etmeye değer kılan şey nedir?

Bu çarpıcı ikilem, Antik Yunan filozofu Platon’un “Devlet” (Politeia) adlı başyapıtının ikinci kitabında, Platon’un ağabeyi ve Sokrates’in muhataplarından Glaukon tarafından ortaya atılan felsefi bir düşünce deneyine dayanıyor. Son dönemde popüler bilim ve kültür programı “El-Dahiih”in Platon’un ideal devletini ele aldığı bölümde de yeniden gündeme taşıdığı meşhur sihirli yüzük hikayesi, aslında yakalanma korkusundan çok daha derin bir soruyu, yani itibarını bile kaybettiğinde adaletin kendi başına bir değeri olup olmadığını test ediyor.

Yüzük insanı değiştirmez, sınavın şartlarını değiştirir

Felsefe tarihinde “Gyges’in Yüzüğü” olarak bilinen hikayede bir çoban, parmağına taktığında kendisini görünmez kılan sihirli bir yüzük bulur. Bu gücü kullanarak saraya sızan çoban, nihayetinde kralı öldürüp tahtı ele geçirir. Yüzüğün temel özelliği sahibine bilgelik veya erdem kazandırmak değil, eylemi “yakalanma ve cezalandırılma ihtimalinden” tamamen koparmaktır.

Glaukon tam bu noktada şu soruyu yöneltir: Biri adil, diğeri zalim iki kişiye bu yüzükten birer tane verilse ve yakalanma korkuları ortadan kalksa ne olur? Glaukon’a göre her ikisi de aynı suçları işleyecek, kendi çıkarlarının peşinden gidecektir. Ancak Platon’un metninde Glaukon bu görüşe inandığı için değil, Sokrates’ten adaletin kendi öz değerine dair çok daha güçlü bir savunma duymak için karşıt tezi savunur.

En zorlu sınav: Zalimin ödüllendirildiği an

Eğer mesele sadece görünmezlik yüzüğüyle sınırlı kalsaydı, insanların ceza korkusuyla değil ama toplumdan takdir ve güven kazanmak uğruna adil davrandığı ihtimali açıkta kalırdı. Bu nedenle Glaukon, adaleti “iyi şöhretin getirdiği ödüllerden” de soyutlar.

“Adaletsizliğin en uç noktası, adil olmadığı halde adil görünmektir” diyen Glaukon, kötülüklerini ustaca gizleyen ve toplumda bilge bir insan saygısı gören bir zalim ile; sadece iyi olmayı seçtiği için iftiralara uğrayan, dışlanan ve cezalandırılan erdemli bir insanı karşı karşıya getirir. Zira erdemli kişi ödüllendirilirse, iyiliği iyilik olduğu için mi yoksa getireceği kazanç için mi seçtiği asla anlaşılamaz.

Sokrates’in yanıtı: Eylem sahibinin ruhunda ne inşa eder?

Sokrates bu meydan okumaya “zalim bir gün mutlaka yakalanır” gibi kolaycı bir yanıt vermez; bunun yerine tartışmayı eylemin insanın iç dünyasında yarattığı etkiye taşır. Devlet’in dördüncü kitabında adil ruhu; arzuların veya öfkenin aklın yerini almadığı, içsel güçlerin uyum içinde düzenlendiği bir yapı olarak tanımlar.

Platoncu felsefede her istediğini elde edebilme imkanına sahip olmak ile kendi kararlarına hakim olabilmek aynı şey değildir. Nitekim Sokrates dokuzuncu kitapta tiranı (zorbayı), dışarıdan her şeye hükmetse bile içeride doyumsuz arzularının esiri olmuş, sürekli korkuyla yaşayan ve huzurdan yoksun biri olarak resmeder. Tıpkı ideal bir devlette kimin yöneteceği sorusu gibi, bireyin ruhunda da aklın mı, öfkenin mi yoksa arzuların mı hakim olacağı belirleyicidir.

Alkışların ötesindeki gerçek değer

Sokrates’in adaleti ruh sağlığına benzeten yaklaşımı, “iyilik yap, mutlaka kazanırsın” türünde basit bir teselli sunmaz. Bu felsefi tartışmanın asıl gücü, günlük hayatta birbirine karıştırılan üç kavramı birbirinden ayırmasında yatar: Bir davranışın gerçekten adil olması, insanların onu adil görmesi ve sahibinin bu yüzden ödüllendirilmesi.

Gyges’in yüzüğü “kimse bizi görmezken ne yaparız?” sorusunu sorarken, itibar testi “herkes bizi olduğumuzun tam aksine kötü bilse bile neyi seçeriz?” sorusunu gündeme getirir. İki sorunun kesişiminde ise adaletin gerçek anlamı ortaya çıkar: Erdemi vitrinimizi güzelleştirdiği için mi istiyoruz, yoksa onu kaybetmenin dönüşmek istemediğimiz bir insana evrilmek anlamına geldiğini bildiğimiz için mi?

Adil olmak mı, adil görünmek mi: Platon’un bin yıllık sorusu
Haber Bülteni
Bültenimize Katılın

Tamamen Ücretsiz Olarak Bültenimize Abone Olabilirsin

Yeni haberlerden haberdar olmak için fırsatı kaçırma ve ücretsiz e-posta aboneliğini hemen başlat.

Spam göndermiyoruz. İstediğiniz zaman abonelikten çıkabilirsiniz.