Küresel piyasalarda ham petrol fiyatları yakından takip edilirken, sürücülerin ve şirketlerin her gün kullandığı benzin, dizel ve jet yakıtı gibi işlenmiş ürünlerin fiyatlarındaki artış çok daha sert bir ivme kazandı. Ham petrol fiyatlarındaki hareketlilikten bağımsız olarak akaryakıt fiyatlarının rekor kırmasının arkasında, küresel çapta yaşanan rafineri krizleri ve derinleşen arz daralması yatıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, yılın ikinci çeyreğinde küresel rafineri üretiminde günlük yaklaşık 5 milyon varillik bir düşüş yaşandı. Dizel ve benzin stoklarının son yılların en düşük seviyelerine gerilemesi, ham petrol ile işlenmiş ürünler arasındaki fiyat farkını (rafineri marjlarını) tarihin en yüksek seviyelerine taşıdı.
Küresel rafinerilerde üretim şoku
Akaryakıt fiyatlarındaki hızlı tırmanışın temel nedenlerinden biri, dünya genelindeki rafinerilerin karşı karşıya kaldığı arz kısıtları. Şubat ayının sonlarında başlayan ABD-İran çatışması, dünya petrol ve ürün ticaretinin kritik güzergâhı olan Hürmüz Boğazı’ndaki akışı sekteye uğrattı. Körfez bölgesindeki birçok ana rafinerinin kısmen veya tamamen durması, küresel piyasalara sunulan işlenmiş ürün miktarını dramatik ölçüde azalttı.
Veriler, Körfez’den yapılan ham petrol ihracatının bir şekilde sürdüğünü ancak işlenmiş ürün ihracatının savaş öncesi seviyelerinin dörtte birine gerilediğini ortaya koyuyor. Çin ve diğer Asya ülkeleri de ham petrol ithalatındaki düşüşü dengelemek için rafineri kapasitelerini düşürmek zorunda kaldı.
Ukrayna savaşının rafinerilere darbesi
Krizin bir diğer ayağı ise Doğu Avrupa’dan geldi. Ukrayna’nın Rusya’daki rafinerilere yönelik insansız hava aracı saldırıları, ülkenin arıtma kapasitesini hedef aldı. Son aylarda düzenlenen saldırılar, Rusya’nın toplam rafineri kapasitesinin yüzde 70’ine denk gelen tesisleri etkiledi. Bu durum, Rusya’nın dizel üretiminde üçte birlik bir düşüşe yol açarken, Moskova yönetimi iç piyasayı korumak için dizel ihracatını tamamen durdurdu.
ABD stokları eriyor ve IEA’dan uyarılar
Kriz döneminde küresel piyasalar için bir “son sığınak” olarak görülen ABD rafinerileri de zorlanmaya başladı. Ülke içerisindeki talep artışı ve yerel stoklardaki erime, Amerika’nın dış piyasalara ek ürün sağlama kapasitesini sınırladı. ABD ham petrol stokları 1984’ten bu yana en düşük seviyesine gerilerken, benzin stokları da son yılların en dip noktasını gördü.
Uluslararası Enerji Ajansı İcra Direktörü Fatih Birol, yaptığı açıklamalarda ulaştırma yakıtları piyasasındaki daralmaya dikkat çekti. Rafineri faaliyetlerinin ham petrol sevkiyatındaki artışa ayak uyduramadığını belirten Birol, Hürmüz Boğazı’nın engelsiz bir şekilde yeniden açılmasının küresel enerji güvenliği için hayati önem taşıdığını vurguladı. Yaz sezonunda artan talep karşısında benzin ve dizel arzının sınırlı kalacağı uyarısında bulunan uzmanlar, akaryakıt fiyatlarındaki baskının bir süre daha devam edeceğini öngörüyor.
