Yalnızca Umman Sultanlığı’nın kıyı ve çöl ekosistemlerinde yaşayan endemik bir sürüngen türü olan Umman dikenli kuyruklu kertenkelesi (Uromastyx türü), uluslararası egzotik hayvan pazarında kaçakçıların ve koleksiyoncuların bir numaralı hedefi hâline geldi. Son olarak Maskat Uluslararası Havalimanı’nda valizler içinde yurt dışına kaçırılmak istenirken ele geçirilen kertenkeleler, türün doğal yaşam alanından Avrupa ve ABD’deki yasa dışı ticaret ağlarına uzanan tehlikeli yolculuğunu yeniden gündeme taşıdı.
Avrupa’daki evcil hayvan ve sürüngen ilan sitelerinde yapılan incelemeler, bu nadir canlının adet fiyatının 700 avro ile 1.000 avro (yaklaşık 750 – 1.080 dolar) arasında değiştiğini gösteriyor. Doğada sadece Umman sınırları içinde bulunması ve yasal yollardan temin edilmesinin imkânsız denecek kadar zor olması, türün karaborsadaki değerini tırmandırıyor.
Bilimsel araştırmadan karaborsaya uzanan rota
Umman dikenli kuyruklu kertenkelesi uzun yıllar boyunca bilim dünyasının hakkında çok az bilgiye sahip olduğu bir tür olarak kaldı. 2002 yılında Alman herpetolog Thomas Wilms tarafından yayımlanan bir çalışmaya kadar, literatürde bu türe ait yalnızca 30 civarında örnek biliniyordu.
Uzmanlar, söz konusu dönemde yürütülen bilimsel araştırma kapsamında alınan kısıtlı sayıdaki örneğin esaret altında başarılı şekilde üremesinin ardından, küresel sürüngen meraklıları arasında bu türe yönelik yoğun bir talep dalgasının başladığını belirtiyor.
‘Kaynak aklama’ şüphesi: Esaret altında doğum kılıfı
Bağdat Üniversitesi Fen Fakültesi Öğretim Üyesi Dr. Ömer eş-Şeyhli, esaret altında üretimin bazen yasa dışı doğa kaçakçılığı için bir “kılıf” olarak kullanılabildiğine dikkat çekiyor. Yaban hayatı ticaretinde “kaynak aklama” olarak adlandırılan bu yöntemde, doğadan kaçırılan yetişkin bireyler pazara “evcil ortamda doğmuş yavru” olarak sürülüyor.
Alman yaban hayatını koruma örgütü Pro Wildlife tarafından yayımlanan “Çalınan Yaban Hayatı 2” (Stolen Wildlife II) raporu da bu çelişkiyi somut verilerle ortaya koyuyor:
- Umman’dan resmî izinle çıkarılan yasal hayvan sayısı son derece sınırlı kalırken,
- ABD kayıtlarında 182, İsviçre’de 130, Hollanda’da 120 ve Avusturya’da 88 adet canlının “esaret altında üretilmiş” olarak kayıtlara geçtiği görülüyor.
Çekya ve diğer Doğu Avrupa ülkelerinde de benzer kayıtların bulunması, doğadan kaçırılan damızlık canlıların bu kayıtlar üzerinden legalleştirildiği şüphesini güçlendiriyor.
Fiyatı tırmandıran faktör: Dikenli kuyruk ve aşırı nadirlik
Egzotik sürüngen meraklılarının bu türe ilgisi, hayvanın anatomik özelliklerinden ve ekstrem çöl koşullarına uyum yeteneğinden kaynaklanıyor. Dikenlerle kaplı güçlü kuyruğu, kompakt boyutu ve terraryum ortamında bakıma elverişli yapısı koleksiyoncuları cezbediyor.
Münih merkezli bir sürüngen mağazasında tek bir birey 999 avrodan alıcı bulurken, Fransa ve Yunanistan’da fiyatlar 1.000 avroyu buluyor. Çekya’da ise ev ortamında doğduğu iddia edilen yavrular için ilanlar veriliyor.
Çöl ekosisteminin hayati göstergesi
Kaçakçıların ve koleksiyoncuların yalnızca parasal değer biçtiği Umman kertenkelesi, ekolojik açıdan paha biçilemez bir işleve sahip. Umman Çevre İdaresi, türü çöl ekosisteminin genel sağlığını yansıtan kritik bir “biyo-gösterge” olarak tanımlıyor.
Toprağa derin yuvalar açarak yaşayan, bitki örtüsü ve toprak yapısıyla doğrudan etkileşim kuran bu canlıların popülasyonundaki gerileme, çölleşme ve çevresel bozulmanın ilk sinyali kabul ediliyor. Bu nedenle Umman makamları ve çevre bilimciler, türün yalnızca yurt dışına kaçırılmasını önlemekle kalmayıp doğal yaşam alanlarındaki yuva, toprak ve besin zincirini de koruma altına alarak türü kurtarmaya çalışıyor.
