Gök bilimcilerin 2000 yılında tespit ettiği “V445 Puppis” adlı yıldız patlaması, çeyrek asırdır Samanyolu Galaksisi’ndeki en büyük kozmik bilmecelerden biri olarak kabul ediliyordu. Yoğun bir toz bulutunun arkasına gizlenen patlamanın kaynağı, uzun süre boyunca gözlemlenememiş ve olaya yol açan sistemin yapısı anlaşılamamıştı.
Uluslararası bir astronom ekibi; Hubble Uzay Teleskobu, NASA’nın TESS uydusu ve Avrupa Güney Gözlemevine (ESO) ait Şili’deki Çok Büyük Teleskop (VLT) dâhil olmak üzere gelişmiş rasathanelerden gelen verileri birleştirerek bu nadir patlamanın gizemini çözmeyi başardı. Araştırma, inanılmaz hızlara ulaşan “kozmik mermileri” ve bu benzersiz olayı tetikleyen nadir yıldız sistemini ortaya koydu.
25 yıllık toz perdesi kaldırıldı: Kozmik mermiler keşfedildi
Patlamanın ardından oluşan yoğun toz bulutunun 20 yılı aşkın sürenin sonunda dağılmaya başlamasıyla bilim insanları sistemi doğrudan inceleme fırsatı buldu. Elde edilen veriler, patlama kalıntılarından saatte yaklaşık 32 milyon kilometre hızla uzaya saçılan oksijen zenginliği yüksek gaz kürelerini ortaya çıkardı. Gök bilimciler, bu yüksek hızlı yapıları biçimlerinden ve süratlerinden dolayı “kozmik mermiler” olarak adlandırdı.
İngiltere’deki Warwick Üniversitesinden araştırmacı John Milles, keşfe ilişkin değerlendirmesinde, “Bu mermilerin kökeni hâlâ gizemini koruyor. Patlamanın ardından oluştuklarını düşünüyoruz ancak daha önce hiçbir yeni formada (nova) bu tür yapılara rastlanmamıştı,” ifadelerini kullandı.
Helyum novası nedir ve neden bu kadar nadir?
Yapılan detaylı analizler, V445 Puppis’in sıradan bir yeni yıldız patlaması değil, Samanyolu’nda varlığı kesinleşen tek ve en nadir patlama türü olan bir “helyum novası” (Helium Nova) olduğunu kanıtladı.
Yıldız çiftinin yıkıcı dansı
Bu nadir kozmik olay, Güneş benzeri bir yıldızın çekirdek kalıntısı olan bir beyaz cücenin, dış hidrojen katmanını kaybetmiş ve “helyum yıldızı” haline gelmiş yoldaş yıldızından helyum gazı çekmesiyle gerçekleşiyor. Beyaz cücenin yüzeyinde biriken helyum, aşırı sıcaklık ve basınç altında termonükleer bir patlamaya yol açıyor.
2000 yılındaki patlamada uzaya 1,5 trilyon kilometreden fazla mesafeye yayılan devasa madde bulutları püskürmüş ve kelebek kanatlarını andıran çift kutuplu bir yapı oluşturmuştu. Galaksimizdeki yüz milyarlarca yıldız arasında yalnızca birkaç bin adet helyum yıldızı bulunduğu bilindiğinden, bu tür sistemlerin bir araya gelip patlama üretme ihtimali milyarda bir olarak değerlendiriliyor.
Yeni bir patlama kapıda mı?
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri de beyaz cücenin, 2000 yılındaki patlamaya yol açan süreci tekrarlayarak yoldaş yıldızından yeniden helyum emmeye başladığının tespit edilmesi oldu.
Bilim insanları, madde transferinin bu şekilde devam etmesinin gelecekte yeni bir helyum novasına yol açabileceğini, hatta sistemin çok daha yıkıcı bir patlama türü olan “Tip Ia Süpernova”ya dönüşebileceğini öngörüyor.
Evrenin genişlemesini ölçen standart mumlar
Tip Ia süpernovaları, parlaklıklarının standart ve öngörülebilir olması nedeniyle gök bilimciler tarafından evrendeki mesafeleri, evrenin yaşını ve genişleme hızını ölçmede “standart mumlar” olarak kullanılıyor.
Araştırmacı John Milles, bu bulguların hidrojen bakımından fakir olan devasa süpernova patlamalarının arkasındaki temel mekanizmaları anlamada yeni bir pencere açacağını vurguluyor. Hubble ve diğer dev teleskopların sağladığı bu veriler, çift yıldız sistemlerinin evrimine ve evrenin genişleme dinamiklerine dair bilim dünyasına kritik katkılar sunuyor.
