Her sezon sonunda mağaza vitrinlerini ve e-ticaret platformlarını süsleyen yüzde 70’e varan indirimler, tüketiciler için birer fırsat gibi görünse de küresel ticaretin en maliyetli yapısal sorunlarından birine işaret ediyor. Üretilen, paketlenen, taşınan ancak hedeflenen fiyata alıcı bulamayan devasa miktardaki ürün stoku, dünya genelinde “ölü mallar ekonomisi” olarak adlandırılan trilyonlarca dolarlık bir döngüyü besliyor.
Satılamayan ürünler yalnızca indirim reyonlarıyla sınırlı kalmıyor; outlet zincirlerine devrediliyor, ihraç ediliyor, geri dönüştürülüyor ya da doğrudan imha ediliyor. Depolarda bekleyen her ürün; kira, sigorta, operasyonel işçilik ve sermayenin bloke edilmesi gibi nedenlerle işletmelerin bilançolarında her geçen gün büyüyen bir maliyet yüküne dönüşüyor.
Trilyon dolarlık israf tablosu: Gıda, tekstil ve e-ticaret iadeleri
Küresel düzeyde satılamayan malların kesin parasal değerini belirlemek muhasebe ve sektör farklılıkları nedeniyle güç olsa da temel sektörlerden gelen veriler krizin boyutunu net biçimde ortaya koyuyor:
- Gıda Sektörü: Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi Raporu’na göre, dünyada yılda yaklaşık 1,05 milyar ton gıda israf ediliyor. Bu miktar küresel gıdanın yüzde 19’unu oluştururken, yol açtığı ekonomik kaybın yıllık 1 trilyon doları aştığı hesaplanıyor.
- Tekstil ve Hazır Giyim: Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre, Avrupa pazarına sunulan tekstil ürünlerinin yüzde 4 ila 9’u (yıllık yaklaşık 264 bin ila 594 bin ton) hiç kullanılmadan çöpe gidiyor ya da yakılıyor. Çevrim içi giyim alışverişlerinde iade oranı yüzde 20, ayakkabıda ise yüzde 30 seviyelerinde seyrediyor.
- Perakende İadeleri: ABD Ulusal Perakendeciler Birliği (NRF) verileri, Amerikan perakende sektöründe tüketici iadelerinin 2024’te 890 milyar dolar, 2025’te ise 849,9 milyar dolar seviyesine ulaştığını gösteriyor.
Şirketler iade edilen her ürünü yeniden satışa sunamıyor; inceleme, taşıma, ambalaj yenileme ve yeniden listeleme masrafları çoğu zaman ürünün kâr marjını tamamen siliyor.
İndirimden imhaya: Satılamayan ürünlerin aşamalı yolculuğu
Tüketici talebinin azaldığı noktada şirketler sermayeyi kurtarmak adına kademeli bir strateji izliyor. İlk adımda yüksek oranlı tasfiye indirimleriyle nakit akışı hedeflenirken, bu yöntemin yetersiz kaldığı durumlarda ürünler toptancılara, indirim marketlerine ve ikincil pazarlara aktarılıyor.
Elektronik sektöründe ürünlerin test edilerek yenilenmesi (refurbished) ve parçalarına ayrılması öne çıkarken, tekstilde ise lif ayrıştırma ve ikinci el pazarı kullanılıyor. Ancak ekonomik değeri kurtarmanın lojistik maliyeti aştığı durumlarda şirketler ürünleri yakarak veya gömerek imha yolunu seçebiliyor. Bu durum sermaye kaybının yanı sıra Avrupa tekstilinde yıllık 5,6 milyon ton karbondioksit eşdeğeri emisyona neden olarak doğaya ağır bir fatura çıkarıyor.
Avrupa Birliği’nden tarihi yasak adımı
Gereksiz üretim ve çevre kirliliğinin önüne geçmek amacıyla Avrupa Birliği, 19 Temmuz 2026 itibarıyla yürürlüğe koyduğu düzenlemeyle büyük ölçekli şirketlerin satılmayan tekstil ve ayakkabı ürünlerini imha etmesini yasakladı. Söz konusu yasağın 2030 yılına kadar orta ölçekli işletmeleri de kapsaması planlanırken, 2027 yılından itibaren şirketlere satılamayan ve imha edilen ürün miktarlarını şeffaf biçimde açıklama zorunluluğu getirildi.
Uzmanlar, krizin aşılması için işletmelerin büyük hacimli tek seferlik üretimler yerine yapay zeka destekli talep tahmin modellerine geçmesini, küçük partiler halinde esnek üretime yönelmesini ve etkin iade lojistiği yönetimini benimsemesini öneriyor. Depolanan sermayenin eritilmesi, küresel perakende sektörünün en kritik kârlılık ve sürdürülebilirlik sınavı olmayı sürdürüyor.
