Küresel enerji piyasalarında ham petrol arzında ciddi bir sıkıntı görülmezken, işlenmiş petrol ürünlerinde yaşanan tıkanıklık dünya genelinde yeni bir krizin kapısını araladı. Rusya’daki rafinerilerin uğradığı hasar, Orta Doğu kaynaklı sevkiyat aksamaları ve Çin’in ihracat kısıtlamaları nedeniyle uluslararası piyasalar günlük yaklaşık 4 milyon varillik rafine ürün arzından mahrum kaldı.
ABD’de dizel fiyatları galon başına 6,5 dolar seviyesini test ederken, İngiltere’de litre fiyatı ilk kez 2 sterlin bandını aşarak rekor tazeledi. Yaşanan darboğaz yalnızca akaryakıt istasyonlarını değil; tarım, lojistik ve inşaat gibi temel sektörler üzerinden doğrudan tüketici sepetini tehdit ediyor.
Darboğaz petrol kuyularında değil rafinerilerde
Enerji uzmanları mevcut tabloyu alışılmış petrol krizlerinden ayıran temel noktanın “rafinaj kapasitesi” olduğuna dikkat çekiyor. Batı dünyasındaki rafinerilerin yüzde 98 ila 100 kapasite bandında tam randımanla çalışmasına karşın, nihai ürün talebi mevcut arzı fazlasıyla aşıyor.
Avrupa genelinde 2009 yılında günlük 17,5 milyon varil olan rafinaj kapasitesi; kapatılan ve dönüştürülen 30 civarında tesisin ardından 14,4 milyon varile kadar geriledi. Kendi iç kapasitesini azaltan ve Ukrayna savaşı sonrası Rus dizelini boykot eden Avrupa’nın dış kaynaklara daha bağımlı hale gelmesi, tedarik zincirindeki kırılganlığı zirveye taşıdı.
Ekonominin gizli vergisi: Dizel tüketiminde kritik pay
Ham petrolden farklı olarak dizel, küresel ekonominin üretim ve dağıtım omurgasını oluşturuyor. Ağır vasıtalar, yük gemileri, tarım traktörleri, sulama pompaları ve madencilik ekipmanlarının neredeyse tamamı bu yakıt türüyle çalışıyor.
- 2025 verilerine göre küresel dizel tüketiminin yüzde 73,8’ini doğrudan kara taşımacılığı oluşturuyor.
- Tarlalardaki traktörlerden sulama motorlarına kadar tarımsal üretimin maliyet kalemleri dizel fiyatlarına endeksli ilerliyor.
- Sanayi ve lojistik araçlarının kısa vadede elektrik veya doğal gaza geçiş yapamaması, yüksek maliyetlerin kaçınılmaz olarak ürün fiyatlarına yansımasına yol açıyor.
Uzmanlar, dizeldeki fiyat artışının tüm sektörlere yayılması nedeniyle süreci ekonomi üzerinde “gizli bir vergi” olarak nitelendiriyor.
Gıdadan perakendeye zam zinciri genişliyor
Dizel krizinin etkileri benzin gibi doğrudan tüketiciyle sınırlı kalmayıp üretim zincirinin her halkasına sirayet ediyor. Tarladan toplanan bir tarım ürününün nakliye masrafı toptancı hallerini, oradan da market raflarını doğrudan etkiliyor. Özellikle ithal gıdaya bağımlı ülkeler, hem küresel nakliye maliyetlerinin artması hem de yurt içi taşıma bedellerinin yükselmesi nedeniyle çifte baskı altında kalıyor. Bu durum, şirket marjlarını daraltarak küresel çapta stagflasyon (durgunluk içinde enflasyon) riskini körüklüyor.
Stratejik rezervler geçici bir pansuman mı?
Gelişmeler karşısında G7 ülkeleri ve Uluslararası Enerji Ajansı, dört ay içinde piyasaya 100 milyon varillik ham petrol ve işlenmiş ürün salınması konusunda mutabakata vardı. ABD yönetiminin ihracat yasağı planını rafa kaldırması piyasaları kısa vadeli bir rahatlamaya itse de uzmanlar rezerv kullanımının kalıcı bir çözüm sunmadığı görüşünde birleşiyor.
Stratejik stokların sisteme kalıcı bir rafinaj kapasitesi eklemediğini belirten piyasa aktörleri, arz açığı yapısal olarak kapatılmadığı takdirde baskının süreceğine işaret ediyor. Dallas Fed tarafından yürütülen güncel anketler de enerji sektörü yöneticilerinin dizel fiyatlarının normalleşmesi için en az bir yıllık bir süreye ihtiyaç duyulduğunu öngördüğünü ortaya koyuyor.
